Mei 1940. Nederland valt binnen enkele dagen. Het leger capituleert, de regering vlucht naar Londen. Maar aan de andere kant van de wereld, in Nederlands-Indië, blijft het opvallend stil.
Geen massale opstand, geen revolutie. Terwijl miljoenen Indonesiërs al decennialang onder een impopulair koloniaal bestuur leven. Waarom kwam er dan geen opstand toen het moederland viel? Op 10 mei viel Duitsland Nederland binnen.
Na de gevechten rond Den Haag, op de Grebbeberg en het bombardement op Rotterdam gaf Nederland zich over. In Indië was de ontzetting groot, maar er kwam geen opstand. Gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer bleef gewoon zitten, het bestuur bleef functioneren, en het KNIL bleef intact. Geen grondgebied verloren, geen front dat instortte.
Doordat Den Haag wegviel, kreeg de koloniale overheid zelfs meer zelfstandigheid. Dat leidde niet tot zwakte, maar tot meer controle, meer toezicht en soms nog hardere maatregelen. Voor de Indonesische bevolking veranderde er bijna niets. Het nieuws van de Duitse aanval sloeg in als een bom.
De Europese gemeenschap raakte volledig ontredderd. Planters, ambtenaren en zakenlieden wisten ineens niets over het lot van hun familie in het moederland. Opmerkelijk genoeg reageerde een deel van de Indonesische elite heel anders. Zelfs vooraanstaande nationalisten spraken hun verdriet uit over de ondergang van Nederland.
Neem dr. Tjipto Mangoenkoesoemo, een van de felste critici van het koloniale systeem. Medeoprichter van Budi Utomo en de Indische Partij, in 1913 verbannen naar Europa en in 1928 naar Banda Neira gestuurd. Na twaalf jaar isolatie sprak hij openlijk zijn steun uit voor het Nederlandse bestuur en riep andere activisten op hetzelfde te doen.
Velen gaven gehoor aan die oproep. Hoe was dat mogelijk? Ze waren jarenlang het zwijgen opgelegd, verbannen en gevangengezet. Maar zo’n verwoestende invasie wensten ze zelfs hun politieke tegenstanders niet toe.
Ondanks alles hadden velen een affectieve band met het land dat hen had gevormd. De gouverneur-generaal negeerde hun steunbetuigingen echter volledig. Wie aan het sterfbed van zijn moeder zit te rouwen, zo leek het, wil niet lastiggevallen worden door het medeleven van de tuinjongen. Onder gewone Indonesiërs was de reactie totaal anders.
Rijstboeren, satéverkopers en jongeren haalden vooral hun schouders op over de crisis in Europa. Hoe minder contact iemand had met de Nederlanders, hoe minder indruk het nieuws maakte. Het koloniale bestuur deed er alles aan om de schijn van normaliteit op te houden. In werkelijkheid werden strenge noodmaatregelen ingevoerd: de staat van beleg werd uitgeroepen, openbare bijeenkomsten verboden en verdachte personen opgepakt.
Alle 2. 800 Duitsers in Indië werden geïnterneerd, net als 500 leden van de NSB. Onder hen missionarissen, artsen, wetenschappers en zelfs enkele Joden die eerder uit Duitsland waren gevlucht. Het bestuur wilde koste wat kost voorkomen dat het nationalisme aan kracht won.
Het ballingsoord Boven-Digoel bleef open. Soekarno, Hatta en Sjahrir bleven opgesloten. Vragen in de Volksraad over een conferentie of een Indisch parlement werden genegeerd. Het politieke leven werd feitelijk stilgelegd.
De gouverneur-generaal in Batavia en de Nederlandse regering in ballingschap in Londen hielden vol dat ingrijpende beslissingen alleen door het Nederlandse parlement konden worden genomen, en dat zou pas na de oorlog weer bijeenkomen. Nationalistische vertegenwoordigers protesteerden. Geen overleg over de toekomst? Geen mogelijkheid voor een eigen parlement?
Kon dan op zijn minst gesproken worden over gelijke rechten? Indonesiërs hadden nog altijd een andere juridische status dan Europeanen. Kon die raciale hiërarchie eindelijk worden afgeschaft? Was het niet tijd voor een gezamenlijke Indische nationaliteit?
Opnieuw luidde het antwoord: nee. Kon dan tenminste de benaming ‘Nederlandsch-Indië’ en het woord ‘inlander’ worden vervangen door ‘Indonesië’ en ‘Indonesiër’? Zelfs dat lag te gevoelig. De enige toegeving die het bestuur bereid was te doen, was het vervangen van ‘inlander’ door ‘inheems’, of af en toe ‘Indonesisch’, in officiële documenten.
Na tientallen jaren strijd kwam het neer op deze minimale concessie: twee bijvoeglijke naamwoorden. Het Indonesisch nationalisme kende sinds het begin van de twintigste eeuw een gestage groei, maar in 1940 was de beweging verre van sterk. De nationalistische PNI van Soekarno was al in 1931 verboden. Soekarno zelf, net als andere leiders zoals Mohammad Hatta en Sutan Sjahrir, was jarenlang gevangengezet of verbannen naar afgelegen eilanden.
De koloniale regering had geleerd dat het uitschakelen van leiderschap effectiever was dan het onderdrukken van massabewegingen. In de jaren dertig werd elke nationalistische activiteit nauwlettend gevolgd door de Politieke Inlichtingen Dienst, die informanten gebruikte tot op dorpsniveau. Vergaderingen en publicaties werden streng gecontroleerd. Andere Indonesische organisaties moesten voortdurend laveren tussen legaliteit en onderdrukking.
Er was tegen 1940 weliswaar een sterk verlangen naar onafhankelijkheid, maar geen structuur om een massale opstand te organiseren. Hoewel de koloniale staat impopulair was, vooral door belastingheffing en sociale ongelijkheid, betekende dat niet dat de bevolking klaarstond voor een revolutie. Het nationalisme was in 1940 nog voornamelijk een zaak van stedelijke elites: studenten, intellectuelen, ambtenaren en een deel van de middenklasse. De grote meerderheid van de bevolking leefde in armoede op het platteland en richtte zich op dagelijks overleven.
De verbanden tussen het dorpsleven van boeren en de politieke strijd van intellectuelen waren zwak. Communicatiemiddelen waren beperkt, de geletterdheid laag, en het idee van een pan-Indonesische identiteit nog pril. Een gecoördineerde opstand door de hele archipel was daardoor vrijwel onmogelijk in korte tijd. Een cruciale factor was dat de val van Nederland niet betekende dat de koloniale staat instortte.
Integendeel: de gouverneur-generaal bleef aan de macht en kreeg zelfs meer autonomie, omdat directe communicatie met Den Haag was afgesneden. De administratie functioneerde als een vrijwel zelfstandige staat binnen het Koninkrijk. Ook het KNIL bleef intact. De officieren, voor het overgrote deel Europees, bleven loyaal aan het bestuur.
Voor veel Indonesiërs veranderde er dus niets concreets aan de dagelijkse machtsverhoudingen. De koloniale overheid trad zelfs strenger op tegen politieke afwijking en vreesde Japanse infiltratie. Het geheugen aan eerdere mislukte opstanden dempte ook. De inheemse bevolking had het telkens afgelegd: tijdens de Java-oorlog, de Atjeh-oorlog, de communistische opstanden van 1926–1927.
Telkens hadden de koloniale troepen laten zien dat zij de overhand hadden. In 1940 beschikte de staat nog altijd over een geschikt militair apparaat tegen lokale opstanden, inclusief luchtmacht en pantserwagens. Voor de nationalistische leiders was het eenvoudig: een opstand zonder buitenlandse steun was vrijwel zeker gedoemd te mislukken en zou grote verliezen brengen. Japan werd door sommigen gezien als potentiële bevrijder.
De Japanse propaganda deed veel moeite om zich voor te stellen als vertegenwoordiger van een pan-Aziatische bevrijdingsmissie. Maar in 1940 was er nog geen Japanse aanval op Indië. Japan was wel in oorlog in China, maar had nog geen directe acties tegen de Nederlandse kolonie uitgevoerd. De leiders wisten dat Japan opportunistisch handelde.
Sjahrir en Hatta vertrouwden Japan niet: zij vreesden dat Japan slechts een nieuwe koloniale overheersing zou brengen. Soekarno was pragmatischer, maar ook hij zag dat een opstand zonder een Japans leger in de buurt gedoemd was te mislukken. Die onzekerheid hield de beweging in een wachtstand. En er was nog iets.
Indonesië was in 1940 geen hechte nationale eenheid. De archipel telde honderden etnische groepen, uiteenlopende culturen en religies, en een infrastructuur die nauwelijks geschikt was voor snelle communicatie over lange afstanden. Het idee van Indonesië als één politieke gemeenschap was in opkomst, maar nog niet diep geworteld. De koloniale staat profiteerde van die diversiteit door groepen tegen elkaar uit te spelen of lokale elites aan zich te binden via indirect bestuur.
In zo’n context was een geslaagde opstand onmogelijk. De invloedrijkste nationalisten waren rationele strategen. Ze wisten dat tijd, organisatie en internationale omstandigheden een grote rol konden spelen. Ze kozen ervoor niet overhaast in actie te komen, maar te wachten tot de omstandigheden gunstiger zouden worden.
Die situatie zou pas in 1942 ontstaan, toen Japan het KNIL in een paar maanden versloeg en de koloniale staat volledig instortte. Dat moment, de periode 1942–1945, zou bepalend zijn voor de Indonesische Revolutie. Opmerkelijk was dat Nederland de oorlog aan Japan verklaarde.
Niet andersom.
