In juli 1941, een maand na de start van Operatie Barbarossa, begonnen Duitse legerleiders Sovjet-vrijwilligers te accepteren voor dienst in het Duitse leger. Aanvankelijk moesten ze dienen als tolk, chauffeur, kok of hospik. Maar al snel veranderde dat. In de eerste maanden maakten de Duitsers miljoenen Rode Leger-soldaten krijgsgevangen.
Ze kregen geen eten en onderdak. Miljoenen zouden sterven. Sommigen kregen echter het Duitse uniform aangeboden. Velen accepteerden dat, al was het maar om te overleven.
De historicus Richard Overy schat dat ongeveer één miljoen Sovjet-mensen dienst deden in het Duitse leger. Hitler had er aanvankelijk een hekel aan. Hij zag Slavische mensen als minderwaardig. Maar de Duitsers leden steeds meer verliezen.
Het werd een pragmatische keuze. Eerst werkten deze zogenaamde HIWI’s vooral achter het front voor logistieke taken. Later verschenen ze steeds vaker aan de frontlinie met een wapen. Tegen het einde van 1942 bestond de 134e Infanteriedivisie van het 2e Pantserleger voor vijftig procent uit HIWI’s.
En tijdens de Slag om Stalingrad bestond het Duitse 6e Leger voor een kwart uit deze hulpwilligen. Tegen 1944 dienden naar schatting minstens 600. 000 HIWI’s in de Wehrmacht. Er waren ook vrouwen bij die dienden als verpleegster.
Velen waren loyaal. Ze wisten dat ze geen genade konden verwachten van de Sovjets. De HIWI’s droegen verschillende uniformen. Sommigen behielden het uniform van het Rode Leger zonder de communistische insignes.
Anderen droegen Duitse uniformen. Weer anderen liepen in burgerkleding. Velen droegen een armband om aan te geven dat ze in Duitse dienst waren. Na twee maanden proeftijd kregen ze een volledig Duits uniform met insignes en een rang.
Het resultaat was dat veel HIWI’s moeilijk te onderscheiden waren van reguliere Duitse troepen. Naast logistieke taken en het vechten aan het front namen sommige HIWI’s ook deel aan de vervolging van Joden in Oost-Europa. Odilo Globocnik, een hooggeplaatste SS’er, speelde een belangrijke rol in Operatie Reinhard. Daarbij werden anderhalf miljoen voornamelijk Poolse Joden vermoord.
Globocnik had veel manschappen nodig. De meest opvallende hiervan waren de zogenaamde Trawniki’s. Dat waren HIWI’s die door de SS werden getraind in het Poolse plaatsje Trawniki. Zij namen deel aan de ontruiming van Joodse getto’s en ook aan het vermoorden van Joden.
Voor Operatie Reinhard werden deze mannen gerekruteerd uit krijgsgevangenen, vaak Oekraïners, Letten en Litouwers. Ze werden gescreend op hun anticommunistische en antisemitische overtuigingen. Velen meldden zich om te ontsnappen aan de hongerdood. Hen werd beloofd dat ze niet tegen het Rode Leger hoefden te vechten.
Een Duitse sergeant die dienst deed in Reservepolitiebataljon 101 herinnerde zich hoe de Trawniki-mannen en hun SS-officieren dronken werden gemaakt voordat ze Joden moesten doodschieten. Er werd een grote kuil gegraven en de Joden moesten erin gaan staan. De HIWI’s waren zo opgewonden dat ze meteen begonnen met schieten. Daardoor blokkeerden de lichamen de rest van de slachtoffers.
Het was volkomen ongeorganiseerd. Al snel stonden de HIWI’s tot hun enkels in het bloed. Velen waren zo dronken dat ze op een gegeven moment gewoon neervielen. De Duitse politie-eenheid moest de slachting voortzetten.
De Duitse ooggetuige was vooral geschokt toen hij merkte dat veel Joodse slachtoffers niet dodelijk waren geraakt en levend werden begraven. De Trawniki’s bewaakten ook concentratiekampen en stonden bekend als vaak dronken en extreem wreed. Sommige HIWI’s in Stalingrad waren oprechte vrijwilligers omdat ze anticommunistisch waren. Anderen waren voormalige krijgsgevangenen die niet wilden verhongeren.
Uiteindelijk zouden velen dienst doen in gevechtseenheden. De Duitse generaal Ludwig Beck merkte daarover op: “Het is verontrustend dat we gedwongen worden onze strijdkrachten te versterken met Russische krijgsgevangenen die al tot kanonniers worden omgevormd. Het is een vreemde situatie dat de beesten waartegen we hebben gevochten nu in de meest intieme harmonie met ons samenleven. ”
Exacte aantallen zijn er niet, maar naar schatting dienden zo’n 70.
000 tot 100. 000 HIWI’s in het Duitse 6e Leger. Na de oorlog werd een HIWI ondervraagd door de NKVD, de geheime dienst van de Sovjets. Hij beweerde dat er verschillende groepen HIWI’s bestonden.
Er waren soldaten die ‘Kozakken’ werden genoemd, ook al waren ze dat niet. Er waren HIWI’s die bestonden uit plaatselijke bevolking, Russische krijgsgevangenen of deserteurs van het Rode Leger. Zij droegen het Duitse uniform met eigen rangen en insignes. Ze kregen dezelfde rantsoenen als Duitse soldaten en maakten deel uit van Duitse regimenten.
Daarnaast waren er Russische gevangenen die in de keuken werkten of voor de paarden moesten zorgen. Eén zo’n HIWI was één van elf Russische krijgsgevangenen die in november 1941 uit een Duits kamp bij Novo-Alexandrovsk werd gehaald. Tijdens de mars stierven acht van hen door uitputting en honger. De overlevende moest in de keukens werken, aardappels schillen en later voor de paarden zorgen.
De zogenaamde Kozakkeneenheden werden gebruikt voor antipartizanenoperaties. Dat waren verzetsstrijders die achter de Duitse linies vochten. Hitler had een hekel aan Slavische bevolkingsgroepen en vond het niet goed dat zij een Duits uniform droegen. Maar als ze werden gelabeld als ‘Kozakken’, was het meer acceptabel.
Deze uitkomst was het resultaat van een dialoog tussen Nazi-hardliners en de meer pragmatische geesten. Die laatsten vonden dat je Sovjetsoldaten die bereid waren voor de Duitsers te vechten, beter kon inzetten. Alleen zo kon het conflict in het oosten gewonnen worden. Veel mensen beweren dat als de Nazi’s niet zo vreselijk waren omgegaan met de Sovjetbevolking, ze de oorlog in het oosten misschien hadden kunnen winnen.
Maar men moet beseffen dat de Nazi’s ideologisch racistisch waren en de Oost-Europeanen als minderwaardig zagen. Het lag niet in hun aard om hen menswaardig te behandelen. De discipline was hard. Als HIWI-soldaten de mars niet konden bijbenen, werden velen ter plekke doodgeschoten.
Maar ondanks dat werden veel HIWI’s redelijk behandeld door Duitse fronttroepen. Zo was er een eenheid in de 22e Pantserdivisie, gelegerd ten westen van de Don. Ze haalden een HIWI binnen die ze de bijnaam ‘Ivan’ gaven. Ze gaven hem een jas en een geweer om hun kanon te bewaken terwijl zijzelf gingen drinken in een naburig dorp.
Eén keer moesten ze heel snel terugkeren omdat een groep Roemeense soldaten hem als vijand zag en probeerde te vermoorden. Zijn Duitse kameraden schoten hem net op tijd te hulp. De Sovjetautoriteiten waren gealarmeerd dat voormalige soldaten van het Rode Leger nu dienst deden in Duits uniform. Ze geloofden dat de zuiveringen van Stalin in de jaren dertig niet ver genoeg waren gegaan.
Ze vreesden dat de Duitsers HIWI’s zouden inzetten om de Sovjetlinies te infiltreren. Deze mannen werden ‘voormalige Russen’ genoemd. Als je door de Sovjets als zodanig werd beschouwd, kon je niet rekenen op genade. In de volgende drie jaar werden vele HIWI’s die in handen vielen van de Sovjets standrechtelijk geëxecuteerd.
In januari 1943 waren de Duitse posities in Stalingrad door het Rode Leger omsingeld. De zogenaamde Duitse pocket werd met de dag kleiner. Het meest leden de Russische krijgsgevangenen die door de Duitsers gevangen waren genomen en geen eten kregen. Van de 3500 in de pocket waren er nog maar 20 over nadat het Rode Leger de Duitse posities had uitgeschakeld.
De HIWI’s leden net als de Duitsers aan verhongering. Ze werden redelijk goed behandeld door hun Duitse kameraden en bleven loyaal, want ze wisten dat ze geen enkele kans maakten als ze door de Sovjets gevangen werden genomen. De laatste vliegtuigen hadden de pocket al verlaten. Sovjetstrijdkrachten, gesteund door eenheden van de NKVD, maakten jacht op hen.
De NKVD was geschokt dat er zoveel Russen dienden in Duits uniform, niet alleen in logistieke taken maar ook in gevechtseenheden. Duitse officieren spraken vaak lovend over de HIWI’s. Ze waren onder de indruk van de moed van de Tataren die hard vochten tegen het Sovjetleger. Dat kwam ook omdat de Tataren door Stalin werden onderdrukt.
Later zouden hele bevolkingsgroepen Tataren op bevel van Stalin worden gedeporteerd. De NKVD maakte onverminderd jacht op de HIWI’s. Iedere man die geen volledig Duits uniform droeg en vermoedelijk een HIWI was, werd ter plekke doodgeschoten. Zelfs een Duitse officier die krijgsgevangen was gemaakt, werd hiermee bedreigd, alleen omdat hij zijn pet miste.
Tot in de laatste dagen van de Slag om Stalingrad bleven de HIWI’s loyaal. Sommige Duitse soldaten van de 305e Infanteriedivisie verwachtten dat de HIWI’s hen in de steek zouden laten. Sommigen gingen weg, maar kwamen even later terug met voedsel. Hoe het uiteindelijk is afgelopen met de HIWI’s die na de slag gevangen werden genomen, weten we niet precies.
De archieven van de 10e NKVD-divisie, die veel van deze zaken afhandelde, blijven ontoegankelijk. Velen kwamen waarschijnlijk om in de slag zelf of werden doodgeschoten nadat ze gevangen waren genomen. Uit verslagen blijkt dat sommigen tijdelijk in leven werden gehouden om te dienen als tolk of informant, maar daarna alsnog werden doodgeschoten. Sommige overlevenden beweerden dat HIWI’s werden doodgeslagen om kogels te besparen.
Weer anderen beweren dat HIWI’s naar de goelag werden gestuurd om daar een langzame dood te sterven. Stalins obsessie met verraad resulteerde er waarschijnlijk in dat de meesten die levend in handen vielen van het Rode Leger direct werden doodgeschoten.
