In 1948 werd de staat Israël uitgeroepen, maar voor de Arabische Palestijnen kwam er geen eigen staat. Hoe dat kwam, en wat er vervolgens gebeurde met Gaza en de westelijke Jordaanoever, is een verhaal dat vaak verkeerd wordt begrepen. Veel pro-Palestijnse activisten zeggen dat het huidige conflict niet begon op 7 oktober 2023, maar al in 1948. En ze hebben een punt.
Tijdens de Arabisch-Israëlische oorlog van dat jaar vluchtten of werden meer dan 700. 000 Arabische Palestijnen verdreven. Dit staat bekend als de Nakba, oftewel de catastrofe. Veel van deze vluchtelingen kwamen terecht in Gaza en op de westelijke Jordaanoever.
Maar die gebieden kwamen niet onder Israëlische controle, maar respectievelijk onder Egyptisch en Jordaans bestuur. De vraag is dan ook: waarom gaven deze Arabische staten de Palestijnen geen eigen staat? Om dat te begrijpen moeten we terug naar het begin. Wat we nu kennen als Israël en de Palestijnse gebieden, maakte vóór de Eerste Wereldoorlog deel uit van het Ottomaanse Rijk.
Tijdens die oorlog namen de Britten het gebied over, met het plan om er een thuisland voor het Joodse volk te vestigen. Naarmate de Joodse immigratie in de jaren twintig en dertig toenam, ontstonden er steeds gewelddadigere conflicten met de Arabische gemeenschappen. Voor de Britten werd het steeds moeilijker om de orde te handhaven. In 1947 brak er een burgeroorlog uit in mandaatgebied Palestina tussen Joodse en Arabische strijders.
Eind april 1948 betaalden de Britten hun lokale personeel uit en maakten zich klaar om te vertrekken. Op 14 mei vertrok de Britse hogecommissaris per vliegtuig uit Jeruzalem. Het mandaat was voorbij. Diezelfde nacht erkende de Amerikaanse president Truman de nieuwe staat.
Nog diezelfde nacht loste koning Abdullah van Jordanië een schot in de lucht bij de Allenby-brug en riep: “Voorwaarts! ”
Op 15 mei begon formeel de eerste Arabisch-Israëlische oorlog, toen legers uit Egypte, Jordanië, Syrië, Libanon en Irak Israël binnenvielen. Aanvankelijk boekten de Arabische legers vooruitgang, maar Israël wist zijn pas gevormde leger, de IDF, te organiseren. Dankzij betere organisatie, internationale steun en golven van Joodse immigratie sloegen de Israëliërs de Arabische legers terug.
Aan het einde van de oorlog controleerde Israël ongeveer 78 procent van het voormalige mandaatgebied. Ongeveer 700. 000 Palestijnen waren op de vlucht geslagen of verdreven. Ongeveer 200.
000 tot 230. 000 van hen kwamen terecht in de Gazastrook, en zo’n 350. 000 in de westelijke Jordaanoever. Maar wat gebeurde er met de Palestijnen die in 1948 in Gaza belandden?
Hun lijden was enorm, maar ze legden zich niet zomaar neer bij hun lot. Vrouwen probeerden troost en waardigheid te brengen in hun geïmproviseerde woningen, terwijl kinderen snel onderwijs konden volgen in een groeiend schoolsysteem. Er ontstond een bescheiden economie, gebaseerd op lokale diensten, landbouw en kleinschalige industrie. Maar bovenal hield de hoop op terugkeer naar hun nabijgelegen land deze gemeenschap van onverzettelijke ballingen op de been.
Ondanks mijnenvelden en harde repressie bleven velen proberen Israël weer binnen te dringen. Tijdens de oorlog riep de Arabische Liga het Gaza-protectoraat uit onder Egyptische hoede. Na het einde van de gevechten bleef Gaza het enige deel van het voormalige Britse mandaat onder dit bestuur. Historici verschillen van mening of dit een oprechte poging was om een Palestijnse staat te stichten, of slechts een dekmantel voor een Egyptische bezetting.
Toen Egypte en Syrië in 1958 formeel fuseerden tot de Verenigde Arabische Republiek, werd Gaza hierin opgenomen. Maar in werkelijkheid bleef het onder Egyptisch militair gezag. Arabische staten beschouwden de Palestijnse kwestie vooral als onderdeel van het bredere Arabisch-Israëlische conflict, niet als een op zichzelf staand project voor Palestijnse soevereiniteit. Onder Egyptisch bestuur bleef Gaza een aparte en unieke politieke eenheid, gevangen tussen grenzen en machtstrijd.
Het politieke klimaat in Gaza leidde tot opmerkelijke samenwerking tussen communisten en islamisten. De ontwikkeling van infiltranten tot fedayin, Palestijnse strijders, verliep in twee fasen. Eerst politisering, toen een radicale minderheid zich afscheidde van de Moslimbroederschap en koos voor gewapende strijd. Onder hen bevonden zich de latere oprichters van Fatah.
Vervolgens de professionalisering, toen de Egyptische president Nasser de leiding nam over de Palestijnse invallen in Israël. Het was in Gaza dat de fedayin werden gevormd. En Israël zou Gaza daar later zwaar voor laten boeten. Israël bezette Gaza namelijk al vóór 1967, al in 1956.
Kort na het einde van de oorlog van 1948 begonnen langs de wapenstilstandslijn schermutselingen, die in de vroege jaren vijftig uitliepen op regelmatige grensgevechten. Om te voorkomen dat dit zou escaleren tot een nieuwe oorlog, werden verschillende politieke en militaire pogingen ondernomen om de situatie te stabiliseren, maar zonder succes. Dit leidde tot de Suezcrisis van 1956, een Brits-Franse-Israëlische invasie van Egypte. Israël veroverde Gaza en wilde het gebied annexeren, maar werd in maart 1957 gedwongen zich terug te trekken.
Het Egyptische militaire gezag werd hersteld. Vanaf dat moment was Gaza stevig verankerd als een aparte geopolitieke entiteit, verbonden met het bredere Palestijns-Israëlische conflict. En dan de westelijke Jordaanoever onder Jordaans bestuur. Na de oorlog van 1948 trok het Jordaanse Arabische Legioen het gebied binnen en nam het in 1949 onder het wapenstilstandsakkoord formeel over.
Dit markeerde het begin van de westelijke Jordaanoever als aparte politieke en geografische eenheid. Ongeveer 450. 000 Palestijnen woonden er toen, aangevuld met zo’n 350. 000 vluchtelingen uit de kustvlakte, Galilea en de Negev.
In 1952 telden de Jordaanse autoriteiten meer dan 740. 000 inwoners, waarvan bijna de helft vluchtelingen. In april 1950 annexeerde Jordanië de westelijke Jordaanoever officieel. Koning Abdullah had de weg hiernaartoe al voorbereid door Palestijnen het Jordaanse staatsburgerschap te verlenen en verkiezingen te organiseren.
Hoewel de meeste landen de annexatie niet erkenden, werd het in de praktijk breed geaccepteerd tot Israël het gebied in 1967 veroverde. Palestijnen kregen burgerschap, politieke vertegenwoordiging en werden geïntegreerd in het Hashemitische koninkrijk. Toch bleven spanningen bestaan, omdat veel bewoners van de westelijke Jordaanoever hun Palestijnse identiteit behielden en de afhankelijkheid van Amman bekritiseerden. De annexatie verstoorde oude handels- en familiebanden, en grensdorpen verloren toegang tot hun land.
Vluchtelingen zorgden voor extra druk op schaarse middelen, en infiltraties naar Israël leidden tot zware Israëlische represailles. Politieke radicalisering groeide in de jaren vijftig en zestig, aangewakkerd door de Egyptische president Nasser en zijn pan-Arabische boodschap. Zijn invloed was groot in de westelijke Jordaanoever en in veel vluchtelingenkampen. Steeds meer Palestijnen steunden radicale partijen en guerrillabewegingen zoals Fatah.
De oprichting van de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie, de PLO, in 1964 benadrukte een aparte Palestijnse identiteit en zorgde voor spanningen met Jordanië. In 1967 bereikte het Arabisch nationalisme een hoogtepunt. Nasser’s oproep tot oorlog leidde tot massademonstraties op de westelijke Jordaanoever. Toen Israël in juni preventief terugsloeg, sloot Jordanië zich aan bij de strijd, maar leed een snelle nederlaag.
Binnen drie dagen was de westelijke Jordaanoever volledig door Israël bezet. Dit betekende het einde van de Jordaanse periode en luide een nieuwe fase van het Arabisch-Israëlische conflict in. Waarom er nooit een feitelijke Palestijnse staat is ontstaan, is een vraag die nog altijd geen eenvoudig antwoord kent.
De geschiedenis van Gaza en de westelijke Jordaanoever laat zien hoe twee Arabische staten elk op hun eigen manier met de Palestijnse zaak omgingen – en hoe die keuzes tot op de dag van vandaag hun schaduw werpen over de regio.
