In de schaduw van D-day, Iwo Jima en Okinawa voltrok zich in de oerwouden en op de eilanden van Zuidoost-Azië een ander genadeloos conflict. Een veldtocht die door de geschiedenis bijna is vergeten. Geallieerde troepen vochten zich een weg door dichte regenwouden tegen fel Japans verzet om Nederlands-Indië te bevrijden. Maar waarom werd Nederlands-Indië niet volledig bevrijd van de Japanners?
In de eerste maanden van 1942 veroverde Japan Nederlands-Indië met een verbijsterende snelheid. Op sommige plaatsen vocht het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger dapper tegen de Japanners, maar de koloniale troepen waren in wezen een veredeld politieleger dat bedoeld was om binnenlandse opstanden de kop in te drukken, niet om een grootschalige invasie van een modern leger af te slaan. Bovendien werd het landleger beschouwd als de derde verdedigingslinie, na de luchtmacht en de marine. Omdat Japan al snel zowel het luchtruim als de zeeroutes domineerde, was het lot van Nederlands-Indië zo goed als bezegeld.
Er vonden enkele kleinschalige gevechten plaats, onder andere op Java, maar op 8 maart werd de hele archipel overgegeven. Toch kregen de Japanners nooit heel Indonesië in handen. Als we naar Nieuw-Guinea kijken, zien we dat de Japanners nooit het hele eiland hebben kunnen bezetten. Het westelijke deel daarvan hoorde bij Nederlands-Indië.
Japan slaagde er alleen in de noordelijke kustlijn te bezetten. Dit betekende dat boven die grens het beruchte Boven-Digoel, het Nederlandse interneringskamp voor politieke gevangenen en andere ongewensten, een van de laatste gebieden bleef die nog onder Nederlands gezag stonden. Ironisch genoeg moesten degenen die het minst op hadden met het Nederlandse bestuur er het langst onder blijven leven. Gedurende een korte periode werd op verschillende plekken nog verzet gepleegd.
Sommige Nederlandse officieren weigerden op te geven en schakelden over op een guerrilla-oorlog, maar zij kregen nauwelijks steun van de lokale bevolking. Japanse troepen maakten systematisch jacht op deze geïsoleerde groepen en wisten ze bijna allemaal te verslaan. Alleen op het schiereiland Vogelkop in het noordwesten van Nieuw-Guinea bleef een kleine commando-eenheid weerstand bieden, gesteund door lokale Papoea’s, totdat Amerikaanse troepen hen in 1944 redden. Van de oorspronkelijke zestig strijders, onder wie één Ambonese vrouw, overleefden er slechts veertien.
Hoewel hun verzet een Hollywoodverfilming waard is, had het weinig impact op het algemene verloop van de geschiedenis. In de praktijk namen vooral de Australiërs het leeuwendeel van de verdediging van Nieuw-Guinea op zich. Zij vochten grote veldslagen uit, zoals de Kokoda Track-campagne en de gevechten rond Buna en Gona. Het waren de Amerikanen die vervolgens een geslaagde tegenaanval ondernamen.
In november 1943 veroverde admiraal Chester Nimitz met zijn in Hawaï gestationeerde vloot de kleine maar strategische Gilberteilanden. Vanaf daar lanceerde hij een eilandhoppen-campagne, stap voor stap over de Stille Oceaan, via onder meer de Marshalleilanden in de richting van Japan zelf. Generaal Douglas MacArthur vertrok vanuit Guadalcanal op de Salomonseilanden, sloeg kleinere doelen over en richtte zich op het veroveren van grote eilanden zoals Nieuw-Brittannië en Nieuw-Guinea. Zijn doel was uiteindelijk de Filippijnen en Borneo te heroveren en die vervolgens te gebruiken als uitvalsbasis om Japan aan te vallen.
Bij deze militaire campagnes werden eilanden als Java en Sumatra linksgelaten. Hoewel Java en Sumatra aanvankelijk de kroonjuwelen van de Japanse expansie waren, was het primaire doel van de geallieerden om het Japanse vasteland zo snel mogelijk te verslaan. Java en Sumatra hadden voor hen nauwelijks strategische waarde. Eind maart 1944 richtte generaal MacArthur zijn pijlen op Hollandia, het huidige Jayapura.
Deze kustplaats aan de noordoostkust van Nieuw-Guinea was een cruciaal schaakstuk in zijn strategie om op te rukken naar Japan. Gesteund door een kolossale vloot van meer dan 200 schepen en acht vliegdekschepen begon hij de aanval met een verwoestend luchtbombardement dat honderden Japanse vliegtuigen op de grond vernietigde. De verdedigers maakten weinig kans. Bijna negentig procent van het Japanse garnizoen bestond uit oudere, onvoldoende getrainde dienstplichtigen.
De genadeslag viel op 22 april. Tijdens een van de grootste amfibische operaties van de hele oorlog stormden 50. 000 Amerikaanse soldaten aan land. De 11.
000 Japanse verdedigers ontweken een grote confrontatie en kozen ervoor om de oerwouden in te vluchten in plaats van te vechten of zich over te geven. Ze waren gebonden aan een erecode die overgave verbood, zelfs voor reservisten uit lagere rangen. Dit toont aan hoe fanatiek de Japanse militaire doctrine was. Vrijwel direct werd de rustige, geïsoleerde kustplaats Hollandia, waar slechts één postboot per maand arriveerde, opgeslokt door een kolossale militaire machine.
De haven krioelde van de honderden schepen en dagelijks landden er 250 Dakota-vliegtuigen met voorraden. Een ware stad van barakken, hangars en kampen verrees uit het niets om uiteindelijk onderdak te bieden aan 150. 000 Amerikaanse soldaten. Binnen 48 uur gingen de eerste Nederlandse koloniale ambtenaren aan land, waarmee voor het eerst sinds de Japanse machtsovername weer een officiële Nederlandse aanwezigheid werd gevestigd.
Terwijl de overlevende Japanse troepen een loodzware tocht naar het westen maakten door een bergachtig oerwoud op zoek naar versterkingen, werd er op hen gejaagd. Lokale Papoea’s, aangespoord door Nederlandse functionarissen die 25 cent boden per gedode Japanse soldaat, achtervolgden de gevluchte troepen. Deze premiejagers moesten de afgesneden oren van de vijand meenemen als bewijs van levering. Een grimmige trofee die ook door sommige Amerikaanse soldaten werd overgenomen, die de Japanse oren soms als souvenir naar huis stuurden.
De terugtocht door het oerwoud betekende een ware slachting voor de Japanse troepen. Naast de aanvallen door Papoea’s hadden ze te maken met enorme voedseltekorten. Het gros van hun bevoorrading hadden ze moeten achterlaten. Weinigen kenden het tropische regenwoud en velen waagden zich aan gras, knollen, insecten en wormen.
Van de 11. 000 vluchtenden kwamen er 10. 000 om. Er kwamen zelfs gevallen van kannibalisme voor.
Terwijl de ogen van de wereld in juni 1944 op de stranden van Normandië waren gericht, voerde de Amerikaanse oorlogsmachine in de Stille Oceaan het tempo op. Generaal MacArthur nam het eiland Biak in en stampte daar direct enorme vliegvelden uit de grond. Tegen het midden van de zomer bracht admiraal Nimitz het Japanse keizerrijk een katastrofale slag toe door Saipan en Guam op de Marianen te veroveren. Vanaf daar konden de Amerikaanse B-29-bommenwerpers het Japanse vasteland rechtstreeks bestoken.
Dit was een strategische ramp voor de Japanners en premier Hideki Tojo werd gedwongen af te treden. Tegen september rukte het geallieerde offensief op tot aan Morotai, het noordelijkste puntje van de Molukken. Dit eiland was de ultieme hoofdprijs, een perfecte springplank voor de bevrijding van de Filippijnen. Hoewel de Amerikanen de officiële grootschalige invasie al na een paar weken, begin oktober 1944, hadden voltooid en de strategische vliegvelden hadden veiliggesteld, gingen de gevechten op het eiland in werkelijkheid door tot het einde van de Tweede Wereldoorlog.
De geallieerden, Amerikanen later versterkt door Australiërs, hadden alleen het vlakke zuidwesten van Morotai nodig om vliegvelden en havens aan te leggen voor de invasie van de Filippijnen. Omdat het bergachtige binnenland en de dichte jungle van het eiland totaal geen militaire waarde hadden, besloot generaal MacArthur geen troepen achter hen aan te sturen. De geallieerden verschansten zich achter een zwaar bewaakte linie rondom het vliegveld. De resterende Japanse soldaten trokken zich terug in de jungle van het binnenland.
Bovendien slaagde het Japanse leger er tussen september en november 1944 in om duizenden extra soldaten als versterking over te brengen van de nabijgelegen eilanden. Zij ontketenden een uitputtende guerrilla-oorlog. Ze voerden hinderlagen uit op geallieerde patrouilles en deden pogingen om de vliegvelden te infiltreren en te saboteren. De duizenden Japanse soldaten in de jungle raakten echter geïsoleerd.
In de loop van 1945 kwamen veruit de meeste Japanse soldaten niet om door kogels, maar door tropische ziekten en pure hongersnood. Eén Japanse soldaat, Teruo Nakamura, wist daar in zijn eentje te overleven en werd pas in december 1974 ontdekt, bijna dertig jaar na het einde van de oorlog. Het enorme eiland Borneo had een Nederlands-Indisch deel, Kalimantan, en een Brits deel, Noord-Borneo, tegenwoordig deel van Oost-Maleisië en Brunei. De havensteden Tarakan en Balikpapan werden aangevallen door de Australiërs.
Deze plaatsen waren belangrijk vanwege hun olie. Tussen mei en juli 1945 lanceerden de geallieerden een aanval op Borneo, te beginnen bij Tarakan. Deze heroveringen werden uitgevoerd door de negende Australische divisie, die eerder in 1941 en 1942 in Noord-Afrika bij Tobroek en El Alamein had gediend, evenals in Nieuw-Guinea in 1943. Het plan was om Tarakan in drie weken in te nemen, maar de Japanners hielden twee maanden stand.
Er vielen bijna 900 Australische slachtoffers, onder wie 225 gesneuvelden. Op 1 juli werd Balikpapan aangevallen, de grootste amfibische landing met Australische troepen ooit. De manschappen van Balikpapan hoorden tot de zevende divisie, veteranen uit het Midden-Oosten en Nieuw-Guinea. Balikpapan was een van ‘s werelds rijkste oliecentra en een belangrijke leverancier van olie voor de Japanse oorlogsmachine.
De Japanners waren tegen 9 juli al uit het kustgebied verdreven en drie weken na de landing gaven ze hun stellingen op om zich terug te trekken in de ruige heuvels van het eiland. Van de 850 Australische slachtoffers kwamen 229 man om het leven. Naast de Australiërs namen eind april 1945 ook enkele Nederlandse KNIL-eenheden deel aan de herovering. Twee maanden later verscheepte de geallieerde alweer olie.
Andere gebieden zagen pas geallieerde soldaten nadat Japan gecapituleerd had. Toch kregen sommigen al eerder te maken met geallieerde bommen. Jakarta werd in september 1944 door de geallieerden gebombardeerd. In januari 1945 werd Palembang op Sumatra gebombardeerd vanwege de olieraffinaderijen.
Per ongeluk werd in maart een moskee in Aceh geraakt. In Zuid-Celebes viel een bom op een Japans interneringskamp voor vrouwen. Ondertussen stonden de Nederlanders te trappelen om het koloniale gezag te herstellen. In de afgelegen Indonesische provincies die sinds 1944 waren bevrijd – West-Nieuw-Guinea, Morotai, Borneo – wapperde de Nederlandse driekleur weer.
De mensen waren dankbaar en stroomden toe om het Wilhelmus te zingen. Ze waren blij dat er een einde was gekomen aan de Japanse overheersing. Op Java en delen van Sumatra, die veel dichter bevolkt en politiek bewuster waren, was de situatie totaal anders. Toen Japan op 15 augustus capituleerde, riep de Indonesiër Soekarno twee dagen later de Indonesische onafhankelijkheid uit.
En zij zaten absoluut niet te wachten op geallieerde troepen om hen te bevrijden. Eerst gingen de Britten aan land en later de Nederlanders. Wat dreef de Nederlanders eigenlijk om sowieso terug te keren?
Ze waren immers zelf net vijf jaar bezet geweest.
