Toen Japan in augustus 1945 capituleerde, stortte de bezetting van Indonesië vrijwel van de ene op de andere dag in. De Japanse legers controleerden de steden nog wel, maar handhaafden nauwelijks nog iets. In dat machtsvacuüm stapten Indonesische nationalisten naar voren die zich jarenlang hadden voorbereid. Op 17 augustus 1945, slechts twee dagen na de Japanse overgave, riepen Soekarno en Mohammed Hatta in Jakarta de onafhankelijkheid van Indonesië uit.
Jongerengroepen en milities grepen onmiddellijk de wapens en bezetten politiebureaus en overheidsgebouwen. De situatie escaleerde snel in geweld. De periode van eind 1945 tot 1946 werd bekend als de bersiap, wat ‘paraat’ betekent in het Indonesisch. Het was een chaotische, gewelddadige fase, gekenmerkt door wraakaanvallen op Europeanen, Indo-Europeanen en vermeende collaborateurs.
Duizenden mannen, vrouwen en kinderen kwamen om het leven. Veel Nederlanders geloofden dat Indonesië een integraal onderdeel was van het Nederlandse koloniale rijk. Dat was al eeuwen zo, en zou nog wel even blijven voortduren. De kolonie leverde rubber, olie en tin die essentieel waren voor de Nederlandse economie.
Maar de onvrede was al jaren gegroeid. Een jongere generatie nationalistische leiders eiste openlijk onafhankelijkheid, en de Nederlandse autoriteiten reageerden hard. Politieke organisaties werden nauwlettend gevolgd, activisten gevangengezet of verbannen. Toen Duitsland in 1940 Nederland binnenviel, raakte het koloniale bestuur in de Oost geïsoleerd van Europa.
Begin 1942 rukten Japanse troepen razendsnel op door Zuidoost-Azië en veroverden zij Nederlands-Indië binnen enkele maanden. Voor veel Indonesiërs kwam er een einde aan eeuwen van Nederlandse overheersing, om vervolgens vervangen te worden door een veel hardere bezetting. Japan beweerde te vechten voor Azië en beloofde een einde te maken aan het westerse kolonialisme. Maar die belofte vervaagde snel.
Het belangrijkste doel van Japan was het uitbuiten van Indonesië. Voedsel en goederen werden streng gerantsoeneerd, de inflatie schoot omhoog en miljoenen mensen werden gedwongen tot zware arbeid als romusha. Velen overleefden de vreselijke omstandigheden niet. Volgens een studie van de Verenigde Naties vielen er tijdens de Japanse bezetting naar schatting vier miljoen doden, op een bevolking van 68 miljoen.
Nu stond Nederland voor een moeilijke keuze. Na de landelijke verkiezingen van mei 1946 ontstond een rooms-rode coalitie tussen katholieken en sociaaldemocraten, met Louis Beel als minister-president. Maar de Britse regering maakte duidelijk dat Nederland niet veel langer kon rekenen op Britse militaire steun in de Oost. De vraag was of Nederland, vrijwel bankroet na de oorlog, een leger kon financieren om de situatie in de voormalige kolonie onder controle te brengen.
Luitenant-gouverneur-generaal Hubertus van Mook zei dat hij 75. 000 man nodig had, een jaar later vroeg hij om 100. 000 man om Java en Sumatra onder Nederlands gezag te krijgen. Een Nederlandse militaire officier waarschuwde echter dat een militaire oplossing zeer moeilijk, zo niet onmogelijk zou zijn.
Zijn naam was Wibrandus Schilling. Inmiddels generaal-majoor had hij decennia eerder gevochten in Atjeh. Hij waarschuwde dat de troepen van de Indonesische Republiek veel sterker waren dan gedacht. “Kan het slechts acht miljoen tellende Nederlandse volk dat zoveel geleden heeft tijdens de Duitse invasie de drainering verdragen aan personen en materiële middelen vereist voor het voeren van een heroveringsoorlog van die omvang en duur?
” vroeg hij zijn regering. Hij schatte dat alleen al voor Java 200. 000 man nodig zouden zijn en dat de oorlog tot tien jaar kon duren. Uiteindelijk werd Schilling buiten spel gezet, maar achteraf gezien had hij gelijk.
Tegelijkertijd koos Nederland, zowel de regering en het parlement in Den Haag als Van Mook en zijn staf in Batavia, voor de militaire oplossing. Onder leiding van onder anderen Conrad Helfrich en Simon Spoor werden uiteindelijk twee grote campagnes gelanceerd, eufemistisch ‘politionele acties’ genoemd, in het midden van 1947 en eind 1948. De eerste actie, met de codenaam Operatie Product, had een duidelijk economisch doel: het heroveren van de winstgevende plantages op Java en Sumatra. Hier zien we duidelijk hoe Nederland een oorlog voerde in Indonesië om economische redenen.
Vandaar het credo: Indië verloren, rampspoed geboren. Veel beleidsmakers geloofden dat het herstellen van de controle over Indonesië essentieel was om het land weer op te bouwen. Er bestond ook een sterke overtuiging onder Nederlandse politici dat de Indonesische onafhankelijkheidsleiders hadden samengewerkt met de Japanse bezetters en daarom niet te vertrouwen waren. Zij waren van mening dat de onafhankelijkheidsverklaring van augustus 1945 geen juridische legitimiteit had.
Vanuit het perspectief van Den Haag was de soevereiniteit niet rechtmatig overgedragen en moest eerst de oude orde hersteld worden voordat constitutionele veranderingen konden plaatsvinden. Nederlandse bestuurders verwachtten een onderhandelde overgang naar een hervormde staatsstructuur, maar met blijvende Nederlandse invloed. Kortom, Nederland zou en moest de overhand houden. Ondanks de Nederlandse militaire operaties stortte het Indonesische verzet niet in.
In plaats daarvan raakten Nederlandse troepen verwikkeld in een brute guerrillaoorlog en een bloedige pacificatie van gebied dat op papier veroverd leek. Ironisch genoeg vielen de meeste doden in de periodes na de grote offensieven. De historicus Remy Limpach merkt in zijn boek ‘De brandende kampongs van generaal Spoor’ op dat een van de grootste fouten het onderschatten van de tegenstander was. De militaire leiding ging steeds uit van een inferieure inlandse tegenstander, en dat gedrag vertoonden zij opnieuw bij de herovering van Indonesië.
Al tijdens hun langdurige veroveringscampagne in Atjeh hadden de Nederlanders enkele harde lessen moeten leren, bijvoorbeeld dat Europese oorlogsvoering moest worden aangepast aan de guerrilla-tactieken van de vijand. Toch bleef die neerbuigende houding bestaan. De keuze voor oorlog ging bovendien gepaard met een verandering aan de top van het Nederlandse leger in Indië. De regering riep Conrad Helfrich terug naar Nederland en schafte zijn commandopositie begin 1946 af, terwijl andere hoge functies opnieuw werden ingevuld.
De Indonesische onafhankelijkheidsoorlog van 1945 tot 1949 kan echter niet eenvoudig worden teruggebracht tot Indonesische vrijheidsstrijders tegenover Nederlandse kolonialisten. Binnen de Indonesische gewapende groepen bestonden verschillende facties die elkaar soms ook bevochten, bijvoorbeeld tijdens de Madioen-affaire. Ook was het geen vier jaar lang onafgebroken strijd. Er vonden onderhandelingen plaats tussen Nederland en de Indonesische Republiek.
Daarna laaide het geweld op, daarna weer onderhandelingen, en vervolgens weer geweld. De oorlog was chaotisch, met verschillende partijen en steeds wisselende situaties. Uiteindelijk koos Nederland voor de militaire oplossing, ondanks de waarschuwingen van mensen als Schilling. Het resultaat was een lange, bloedige oorlog die Nederland niet kon winnen, en die uiteindelijk leidde tot de onafhankelijkheid van Indonesië in december 1949.
De economische en politieke motieven die aan deze beslissing ten grondslag lagen, bleken uiteindelijk niet te rechtvaardigen tegenover de enorme menselijke kosten van de oorlog.
