In mei 1940 was heel Nederland in rep en roer, maar in Indië bleef het opvallend stil. Geen revolutie, geen massale opstand tegen de koloniale overheersing. Die stilte viel te meer op omdat de bevolking al decennialang gebukt ging onder een impopulair bewind. Je zou denken dat de val van het moederland hét moment was om toe te slaan.
Maar er gebeurde niets van dat alles. Het nieuws van de Duitse inval sloeg in Nederlands-Indië in als een bom. De Europese gemeenschap raakte volledig in paniek. Planters, ambtenaren en zakenlieden waren doodsbang over het lot van hun familie in het bezette thuisland.
De gouverneur-generaal, Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, bleef gewoon zitten. Het bestuur bleef functioneren en het koloniale leger, het KNIL, bleef intact. Er werd geen grondgebied verloren en geen enkele man sneuvelde. De afwezigheid van Den Haag betekende zelfs meer zelfstandigheid voor de koloniale overheid.
Dat leidde niet tot zwakte, maar tot meer controle en strengere maatregelen. De staat van beleg werd uitgeroepen. Openbare bijeenkomsten werden verboden. Duizenden Duitsers en NSB’ers werden geïnterneerd.
Voor de gewone Indonesiërs veranderde er dagelijks dus bijna niets. De rust was bedrieglijk. Het verrassendste was de reactie van een deel van de Indonesische elite. Niet alleen de traditionele adel, maar zelfs uitgesproken nationalisten spraken hun verdriet uit over de ondergang van Nederland.
Dr. Tjipto Mangoenkoesoemo, een van de felste critici van het koloniale systeem, had twaalf jaar in isolatie doorgebracht. Verbannen, opgesloten en monddood gemaakt. En toch riep hij zijn mede-activisten op om het Nederlandse bestuur te steunen.
Velen volgden zijn voorbeeld. Hoe kon dit? Ze waren jarenlang onderdrukt, maar zo’n verwoestende invasie wensten ze zelfs hun vijanden niet toe. De gouverneur-generaal negeerde hun steunbetuigingen volledig.
Hij was te zeer in beslag genomen door de crisis om het medeleven van de ‘exotische tuinjongen’ te waarderen. Onder de gewone Indonesiërs was de reactie heel anders. Rijstboeren en straatverkopers haalden hun schouders op over de crisis in Europa. Hoe minder contact iemand had met de Nederlanders, hoe minder indruk het nieuws maakte.
Het koloniale bestuur wilde koste wat kost voorkomen dat het nationalisme aan kracht won. Het gevangenkamp Boven-Digoel bleef open. Soekarno, Hatta en Sjahrir bleven opgesloten. Vragen in de Volksraad over een eigen parlement werden genegeerd.
Politieke vertegenwoordigers vroegen om gelijke rechten, om een gezamenlijke Indische nationaliteit. Antwoord: nee. Zelfs het denigrerende woord ‘inlander’ vervangen door ‘Indonesiër’ was te gevoelig. De enige toegeving was het gebruik van ‘inheems’ in plaats van ‘inlander’ in officiële documenten.
Na tientallen jaren strijd was dit de minimale concessie. Hadden de nationalisten dan geen kans op succes? In 1940 was de beweging verre van sterk. De PNI van Soekarno was al in 1931 verboden.
De koloniale regering had geleerd dat het uitschakelen van leiderschap effectiever was dan het onderdrukken van massa’s. In de jaren dertig werd elke nationalistische activiteit nauwlettend gevolgd door de geheime dienst, de PID, die informanten gebruikte tot op dorpsniveau. Het nationalisme was in die tijd een aangelegenheid van stedelijke elites: studenten, intellectuelen en een deel van de middenklasse. De grote meerderheid van de bevolking leefde in armoede op het platteland, te druk met overleven om politiek te bedrijven.
De band tussen het dorpsleven en de politieke strijd was zwak. Communicatiemiddelen waren beperkt, de geletterdheid laag en het idee van een Indonesische identiteit was nog pril. Een gecoördineerde opstand door de hele archipel was daardoor bijna onmogelijk. Een cruciale factor was dat de val van Nederland niet betekende dat het koloniale systeem instortte.
De gouverneur-generaal kreeg juist meer macht. De administratie werd een zelfstandige staat binnen het koninkrijk. Het KNIL bleef intact, met Europese officieren die loyaal waren aan het bestuur. De koloniale overheid trad zelfs harder op tegen politieke afwijking en vreesde Japanse infiltratie.
De herinnering aan eerdere mislukte opstanden werkte ook dempend. Tijdens de Java-oorlog, de Atjeh-oorlog en de communistische opstanden van 1926-27 had de bevolking telkens verloren. De koloniale staat beschikte in 1940 nog altijd over een sterk militair apparaat met luchtmacht en pantserwagens. Een opstand zonder buitenlandse steun was gedoemd te mislukken en zou grote verliezen betekenen.
Japan werd door sommigen gezien als een potentiële bevrijder, maar Sjahrir en Hatta vertrouwden het land niet. Zij vreesden dat Japan slechts een nieuwe koloniale overheerser zou zijn. Soekarno was pragmatischer, maar ook hij wist dat een opstand zonder Japans leger in de buurt kansloos was. Indonesië was bovendien geen hechte nationale eenheid.
Honderden etnische groepen, verschillende talen en culturen, en een infrastructuur die nauwelijks geschikt was voor snelle communicatie. De koloniale staat profiteerde van die diversiteit door groepen tegen elkaar uit te spelen. De invloedrijke nationalisten waren rationele strategen. Zij kozen ervoor om niet overhaast in actie te komen, maar te wachten tot de omstandigheden gunstiger zouden zijn.
Die situatie zou zich pas in 1942 voordoen, toen Japan het KNIL in een paar maanden versloeg en de koloniale staat volledig instortte. Pas toen ontstond de kans voor de Indonesische revolutie. Opmerkelijk was dat Nederland Japan de oorlog verklaarde, niet andersom.
