Op 15 maart 2018 stond Viktor Orbán op de trappen van het parlementsgebouw in Boedapest. Hij sprak bij de herdenking van de Hongaarse revolutie van 1848, maar zijn woorden gingen vooral over het heden. Er zijn krachten die ons land willen afnemen, zei hij. Niet met een handtekening, zoals een eeuw geleden in Trianon, maar door ons ertoe te bewegen het vrijwillig uit handen te geven, stap voor stap over enkele decennia.
Het applaus dat volgde was oorverdovend. Dat kwam niet alleen omdat veel Hongaren zijn standpunt over migratie steunden. Het kwam vooral omdat die ene naam, Trianon, nog altijd diep zit. Bijna honderd jaar na dato is dat verdrag nog steeds een open wond in de Hongaarse ziel.
Op 4 juni 1920 werd in het Grand Trianon-paviljoen in Versailles een verdrag ondertekend dat Hongarije voor altijd zou veranderen. Waar West-Europa vooral het Verdrag van Versailles kent, dat Duitsland trof, is Trianon in Hongarije minstens zo belangrijk. Veel Hongaren noemen het niet eens een verdrag. Ze spreken over de schande van Trianon, over een opgelegd en onrechtvaardig dictaat.
Om te begrijpen waarom dat verdrag zoveel pijn doet, moet je weten hoe groot Hongarije ooit was. Vóór 1918 maakte het land deel uit van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie, samen met Oostenrijk onder leiding van keizer Frans Jozef. Het Hongaarse deel was enorm. Het omvatte gebieden die nu deel uitmaken van Slowakije, Kroatië, Oekraïne, Roemenië, Servië, Oostenrijk en Slovenië.
Na de nederlaag in de Eerste Wereldoorlog besloten de overwinnaars dat Hongarije niet zonder gevolgen kon blijven. Tijdens de vredesbesprekingen in Parijs werd ongeveer twee derde van het Hongaarse grondgebied verdeeld onder Tsjecho-Slowakije, Roemenië en Joegoslavië. Het land kromp van 282. 000 naar 93.
000 vierkante kilometer. Ongeveer drie miljoen Hongaren kwamen plotseling buiten de nieuwe grenzen terecht, als minderheid in andere staten. Ook economisch was de klap enorm. Hongarije verloor belangrijke steden, grote delen van het spoorwegnet en cruciale industrieën en mijnen.
Historici erkennen dat het verdrag verre van ideaal was. Maar ze wijzen ook op een ongemakkelijke waarheid: het was bijzonder moeilijk om in het naoorlogse Oost-Europa grenzen te trekken die iedereen rechtvaardig vond. Naast tien miljoen Hongaren woonden er namelijk miljoenen mensen van andere nationaliteiten binnen het voormalige Hongaarse rijk. Verschillende bevolkingsgroepen leefden door elkaar heen.
In regio’s zoals Transsylvanië waren Hongaren geconcentreerd in bepaalde gebieden, maar niet overal. Welke keuze er ook werd gemaakt, er zouden altijd groepen ontevreden zijn. Toen de vredesvoorwaarden bekend werden, was de verontwaardiging in Hongarije dan ook groot. Veel Hongaren vonden dat ze ongelijk werden behandeld.
Het principe van zelfbeschikking, zoals geformuleerd door de Amerikaanse president Woodrow Wilson, leek voor hen niet te gelden. Trianon werd gezien als het definitieve einde van het koninkrijk. Het land nam de slachtofferrol aan. Drie dagen van nationale rouw volgden, met zwarte vlaggen door heel Boedapest.
De ondertekening vormde het slotstuk van een uiterst turbulente periode. Buurlanden hadden gebruik gemaakt van de chaos na de oorlog om gebied in te nemen. Binnen Hongarije zelf was er sprake van groot tumult. Na een korte periode van communistisch bestuur en een Roemeense invasie wist een coalitie van conservatieve aristocraten en rechtsradicale militairen de macht te grijpen.
Ze herstelden het koninkrijk. Aan het hoofd stond Miklós Horthy, een van de weinige oorlogshelden die het land nog had. Hij genoot aanzien en leek de leider die Hongarije nodig had. Op 1 maart 1920 werd hij benoemd, niet tot koning, maar tot regent van Hongarije.
Tijdens zijn lange regeerperiode probeerde Horthy voortdurend de gevolgen van Trianon terug te draaien. In de jaren dertig vond hij steun bij Benito Mussolini en Adolf Hitler. Door hun bemiddeling kreeg Hongarije delen van Zuid-Slowakije en Noord-Transsylvanië toegewezen. In 1941 bezette het Hongaarse leger bovendien, samen met Duitsland, een deel van Joegoslavië.
Daardoor groeide Hongarije weer tot ongeveer 172. 000 vierkante kilometer. Horthy werd populair als de leider die verloren gebieden wist terug te winnen. Die winst was echter van korte duur.
Het schip waarop Hongarije zich bevond, heette de Asmogendheden, en dat schip was aan het zinken. Horthy probeerde van kant te wisselen door over te lopen naar de geallieerden. Maar de Duitsers pikten dat niet en bezetten het land. Zij werden op hun beurt verdreven door de Sovjets, die Hongarije in 1944-1945 overnamen.
Toen de Tweede Wereldoorlog eindigde, werden de grenzen van Trianon opnieuw ingesteld. Hongarije werd een communistische volksrepubliek binnen de invloedssfeer van de Sovjet-Unie. In die periode werd Trianon nauwelijks besproken. Territoriale claims pasten niet binnen de communistische ideologie van internationale solidariteit.
Het idee van Groot-Hongarije verdween naar de achtergrond. Maar na de val van het IJzeren Gordijn keerde het onderwerp snel terug in de politiek. József Antall, de eerste democratisch gekozen premier in 1990, verklaarde dat hij zich in geestelijk opzicht verantwoordelijk voelde voor alle Hongaren, ook voor degenen die buiten de landsgrenzen woonden. Vandaag de dag vormen Hongaarse minderheden nog steeds een aanzienlijk deel van de bevolking in landen als Slowakije en Roemenië.
In 2010 riep het Hongaarse parlement 4 juni uit tot de Dag van Nationale Cohesie. Na een grondwetswijziging in 2011 kregen Hongaren in het buitenland bovendien stemrecht bij verkiezingen. De nationalistische koers van de regering kwam niet alleen tot uiting in beleid, maar ook in de manier waarop geschiedenis werd gepresenteerd. Met staatsteun werden nieuwe onderzoeksinstituten, documentaires, schoolboeken en tentoonstellingen ontwikkeld.
Monumenten en standbeelden werden opgericht of aangepast. Met nostalgie werd teruggekeken naar periodes waarin Hongarije machtig was, zoals onder Stefan de Heilige en tijdens de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Zelfs Horthy wordt tegenwoordig soms positief neergezet. Orbán noemde hem in 2017 een uitzonderlijk staatsman.
Dat is opvallend, want Horthy’s bewind was controversieel. Zijn regime was autoritair en trad hard op tegen politieke tegenstanders. Onder zijn leiding voerde Hongarije al vroeg antisemitische wetgeving in en sloot het een bondgenootschap met nazi-Duitsland. Tegelijkertijd benadrukt het huidige Hongarije vooral dat het slachtoffer zou zijn geweest van nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie.
Trianon wordt vandaag de dag omschreven als de grootste nationale tragedie van de twintigste eeuw, waarvan de gevolgen nog steeds voelbaar zijn. Met herdenkingsdagen, afbeeldingen van Groot-Hongarije op posters, kleding en ansichtkaarten, blijft het trauma van honderd jaar geleden voortbestaan. Eén handtekening in 1920 heeft een land voor altijd getekend.
