In de jaren dertig droomde Anton Mussert ervan om Nederland om te vormen tot een fascistische staat, loyaal aan Adolf Hitler. Maar wie was deze man echt, en wat had er van Nederland terechtgekomen als hij zijn zin had gekregen? De Nationaal-Socialistische Beweging, zoals zijn partij heette, was niet de eerste fascistische beweging in Nederland. Die eer was weggelegd voor het Verbond van Actualisten, opgericht in 1923, geïnspireerd door het Italiaanse fascisme.
Maar al snel versplinterde dat verbond en leek het fascisme in Nederland te verdwijnen. Tot Hitler in Duitsland opkwam. Opeens werd het nationaalsocialisme een voorbeeld. Er ontstonden verschillende partijen, zoals de NSNP, die extreem antisemitisch was en Nederland het liefst als provincie aan Duitsland wilde toevoegen, en het Zwarte Front, een christelijke beweging die tijdens de bezetting werd verboden.
Zij bleven allemaal marginaal. De NSB echter, opgericht in Utrecht in 1931 door Mussert en Cornelis van Geelkerken, wist uit te groeien tot een beweging van betekenis. De oprichters zagen zichzelf niet als een partij, maar als een beweging die Nederland wilde hervormen tot een corporatieve staat. In zo’n corporatieve staat wordt de samenleving niet georganiseerd via politieke partijen of verkiezingen, maar via beroepsgroepen.
Stel je de maatschappij voor als een lichaam, waarin elke groep – arbeider, boer, ondernemer – zijn eigen functie heeft, maar wel harmonieus moet samenwerken om het geheel gezond te houden. Het partijprogramma van de NSB was een slim spel met verschillende bevolkingsgroepen. Voor ondernemers was er de belofte van privaat eigendom en een verbod op stakingen. Voor arbeiders waren er verleidelijke voorstellen zoals winstdeling en een betere pensioenregeling.
Maar daartegenover stond wel een arbeidsplicht voor iedereen. Niet het belang van je eigen klasse, maar het belang van het hele volk stond voorop. Daarom verwierpen zij het marxisme, socialisme en communisme. Zij zagen zichzelf dan ook niet als extreemrechts, maar als een derde weg, een middenweg tussen kapitalisme en socialisme.
Nationalistisch, dat was de kern. Tegen de buitenwereld beweerde Mussert dat de NSB niet het Duitse nationaalsocialisme imiteerde. Hij zei dat zijn beweging niet antisemitisch was en dat zij geen kant-en-klaar Italiaans fascisme importeerden. De NSB had geen drang naar Lebensraum; in plaats daarvan wilden ze de koloniën, vooral Nederlands-Indië, behouden.
De Nederlandse identiteit moest centraal staan, en in plaats van “Heil Hitler” riepen zij “Houzee”. Maar de werkelijkheid was anders. Al in 1933 werd de NSB beschuldigd van landverraad, omdat men hen zag als dienaren van Hitler. Hun marsen, uniformen en exercities werden allesbehalve typisch Nederlands gevonden.
En hoewel Mussert aanvankelijk beweerde niets tegen Nederlandse Joden te hebben, veranderde dat al snel. In 1935, nadat Duitsland de Neurenberger rassenwetten had aangenomen, gooide de partij haar gematigde houding overboord en richtte zij zich steeds meer op het Duitse nationaalsocialisme. Mussert raakte verstrikt in zijn eigen leugen. Hoe kon een ultranationalistische Nederlandse beweging zich zo laten leiden door een buitenlandse mogendheid?
In 1938, tijdens de Kristallnacht, de nacht van het gebroken glas, veroordeelde hij weliswaar de Duitse methodes, maar hij zag de Joden als aanstichters van een mogelijke oorlog. Hij begon de wereld te zien als een strijdtoneel tussen het volk en de Joden. Hij bedacht zelfs een plan om alle Joden gedwongen te laten emigreren naar Guyana. Hij schreef: “Twee werelden botsen, de Joodse en de volkse wereld.
” Liberalisme, kapitalisme en marxisme rekende hij tot de Joodse wereld; fascisme en nationaalsocialisme tot de volkse. Maar binnen de NSB zelf woedde een fundamentele strijd over de toekomst van Nederland. Mussert pleitte voor een Groot-Nederland, een Germaanse confederatie van staten waarin Nederland haar autonomie en eigen vlag zou behouden, en waarin Vlaanderen en de koloniën zouden opgaan. Hij zag zichzelf als de leider die Nederland deze macht zou geven.
Zijn rivaal, Meinoud Rost van Tonningen, had heel andere ideeën. Hij was een radicale aanhanger van de SS-ideologie. Voor hem was Nederland slechts een administratieve bijkomstigheid, ondergeschikt aan het Germaanse ras. Zijn droom was een groot Germaans rijk waarin alle Germaanse volkeren onder direct gezag van Berlijn werden verenigd.
Nederland zou als land ophouden te bestaan en worden gereduceerd tot een provincie van Duitsland. Terwijl Mussert nog probeerde een zekere afstand tot de Duitse bezetter te bewaren om de schijn van onafhankelijkheid te wekken, was Rost van Tonningen een trouwe volgeling van Himmler en Hitler. Hij verwierp de christelijke moraal en alles wat Nederlands was, ten gunste van een radicale rassenleer en een nieuw heidens wereldbeeld. Deze twee mannen stonden lijnrecht tegenover elkaar, en hun rivaliteit verscheurde de NSB.
De Duitse bezetter speelde hier handig op in. Zij gebruikten Mussert als formeel uithangbord om de Nederlandse bevolking rustig te houden, terwijl ze via Rost van Tonningen en de Nederlandse SS de echte nazificatie en economische uitbuiting van het land organiseerden. Maar wat zou er nu echt zijn gebeurd als Mussert de macht had gekregen? Hoe had Nederland eronder leiding van de NSB uitgezien?
Er zou een autoritaire corporatieve staat zijn ontstaan. Het parlementaire stelsel zou vrijwel direct zijn afgeschaft, oppositie zou niet meer bestaan. Mussert, als leider, zou absolute macht hebben gekregen. De ministerraad zou alleen aan hem verantwoording schuldig zijn, niet aan het volk.
De rechtsstaat, met onafhankelijke rechters en grondrechten, zou zijn vervangen door een rechtorde die volledig in dienst stond van wat de partij als het volksbelang zag. De economie zou zijn omgevormd tot een geleide economie. Banken en de vrije markt zouden aan banden zijn gelegd. Werkgevers en werknemers zouden worden gedwongen om in bedrijfschappen samen te werken, onder streng overheidstoezicht, en stakingen zouden verboden zijn.
Om de werkloosheid te bestrijden en de nationale tucht te vergroten, zouden er grootschalige werkverschaffingsprojecten komen, vergelijkbaar met de Duitse autobanen. De media, het onderwijs en de cultuursector zouden onder toezicht van een ministerie worden geplaatst om de nationaalsocialistische idealen te verspreiden. De volksgemeenschap zou de norm zijn. Iedereen die niet in dat plaatje paste, of ze nu politiek anders dachten – zoals communisten en socialisten – of raciaal anders – zoals de Joden – zouden naar de rand van de samenleving worden gedrukt of worden vervolgd.
Mussert had zich waarschijnlijk aangesloten bij een bondgenootschap met Italië en Duitsland. Hij zou hebben ingezet op de vorming van Groot-Nederland door de annexatie van Vlaanderen, waardoor een machtig blok aan de Noordzee zou ontstaan. Maar los van de Duitse inval zou dit nieuwe Nederland onvermijdelijk in de invloedsfeer van Berlijn zijn beland. Ondanks al zijn hoop op zelfstandigheid, zou Nederland feitelijk een vazalstaat van het Duitse Rijk zijn geworden.
Want dat was de tragische werkelijkheid: de visie van Mussert was een illusie. De werkelijke machthebbers in Berlijn hadden het Germaanse Rijk van Rost van Tonningen als einddoel voor ogen. Uiteindelijk kwam daar niets van terecht, omdat Duitsland de oorlog in 1945 verloor.
En met de bezetting verdween ook de droom van Mussert voorgoed.
