Mei 1940. Nederland stort in. Het leger capituleert, de regering vlucht naar Londen, maar in Nederlands-Indië blijft het opvallend stil. Geen opstand, geen revolutie.
Terwijl miljoenen Indonesiërs gebukt gingen onder een koloniaal bewind dat al decennialang impopulair was. Waarom kwam er dan geen opstand, op het moment dat het koloniale moederland gevallen was? Op 10 mei 1940 viel Duitsland Nederland binnen. Na gevechten rond Den Haag en op de Grebbeberg, en na het bombardement op Rotterdam, gaf Nederland zich over.
In Nederlands-Indië was de ontzetting groot, maar er kwam geen opstand van de inheemse bevolking. De gouverneur-generaal, Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, bleef gewoon zitten. Het bestuur bleef functioneren. Het KNIL, het koloniale leger, bleef intact.
Er ging geen grondgebied verloren, er vielen geen slachtoffers, er was geen front dat instortte. En doordat Den Haag wegviel, kreeg de koloniale overheid zelfs meer zelfstandigheid. Dat leidde niet tot zwakte, maar tot meer controle, meer toezicht, en soms nog hardere maatregelen. Voor de Indonesische bevolking veranderde er dus bijna niets.
Het nieuws van de Duitse aanval op Nederland sloeg in Nederlands-Indië in als een bom. De Europese gemeenschap raakte volledig ontredderd. Planters, ambtenaren, zakenlieden en missionarissen wisten ineens niets meer over het lot van hun familie en vrienden in het moederland. Nederland was gevallen, en niemand wist wat de toekomst zou brengen.
Opmerkelijk genoeg reageerde een deel van de Indonesische elite heel anders. Niet alleen de traditionele adel, maar zelfs vooraanstaande nationalisten spraken hun verdriet uit over de ondergang van Nederland. Neem het voorbeeld van dokter Tjipto Mangoenkoesoemo, een van de vroegste en felste critici van het koloniale systeem. Medeoprichter van Budi Utomo en de Indische Partij.
In 1913 verbannen naar Europa, en in 1928 naar Banda Neira gestuurd vanwege vermeende betrokkenheid bij de communistische opstand. Wat deed hij na twaalf jaar isolement? Hij sprak openlijk zijn steun uit voor het Nederlandse bestuur en riep andere activisten op hetzelfde te doen. En velen gaven gehoor aan die oproep.
Hoe was dat mogelijk? Ja, ze waren jarenlang het zwijgen opgelegd, verbannen en gevangengezet. Ze hadden het koloniale regime fel bekritiseerd. Maar zo’n verwoestende invasie wensten ze zelfs hun politieke tegenstanders niet toe.
Toch negeerde gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer die steunbetuigingen volkomen. Wie aan het sterfbed van zijn geliefde moeder zit te rouwen, zo leek het wel, wil niet lastiggevallen worden door het medeleven van de exotische tuinjongen. Onder gewone Indonesiërs was de reactie totaal anders. Rijstboeren, satéverkopers en jongeren haalden vooral hun schouders op over de crisis in Europa.
Hoe minder contact iemand had met de Nederlanders, hoe minder het nieuws indruk maakte. Het koloniale bestuur deed er alles aan om de schijn van normaliteit op te houden. In werkelijkheid werden strenge noodmaatregelen ingevoerd: de staat van beleg werd uitgeroepen, openbare bijeenkomsten werden verboden, en mensen die als mogelijk gevaar voor de staat werden gezien, werden opgepakt. Alle 2.
800 Duitsers in Nederlands-Indië werden geïnterneerd, net als vijfhonderd leden van de NSB, de Nederlandse nazi-beweging. Onder hen bevonden zich missionarissen, ambtenaren, artsen, wetenschappers, technici, planters, zeevaarders, kooplieden en zelfs enkele Joden die eerder uit Duitsland waren gevlucht. Ook wilde het bestuur koste wat kost voorkomen dat het nationalisme aan kracht won. Het ballingsoord Boven-Digoel bleef open.
Soekarno, Hatta en Sjahrir bleven opgesloten. Vragen in de Volksraad over een conferentie of een Indisch parlement werden genegeerd. Het politieke leven werd feitelijk stilgelegd. De gouverneur-generaal in Batavia en de Nederlandse regering in ballingschap in Londen hielden vol dat zulke ingrijpende beslissingen alleen door het Nederlandse parlement konden worden genomen, en dat zou pas na de oorlog weer bijeenkomen.
Nationalistische vertegenwoordigers protesteerden: geen overleg over de toekomst? Geen mogelijkheid voor een eigen parlement? Kon er op zijn minst gesproken worden over gelijke rechten? Indonesiërs hadden nog altijd een andere juridische status dan Europeanen.
Kon die raciale hiërarchie eindelijk worden afgeschaft? Was het niet tijd voor een vorm van gezamenlijke Indische nationaliteit? Opnieuw luidde het antwoord: nee. Kon dan tenminste de benaming Nederlandsch-Indië en het woord inlander worden vervangen door Indonesië en Indonesiër?
Zelfs dat lag al te gevoelig. De enige kleine toegeving die het bestuur bereid was te doen, was het vervangen van inlander door inheems, of af en toe Indonesisch, in officiële documenten. Na tientallen jaren strijd kwam het dus neer op deze minimale concessie: twee bijvoeglijke naamwoorden. Het Indonesisch nationalisme kende al sinds het begin van de twintigste eeuw een gestage groei, maar in 1940 was de beweging verre van sterk.
De nationalistische PNI van Soekarno was al in 1931 verboden. Soekarno zelf, evenals andere leidende figuren zoals Mohammad Hatta en Sutan Sjahrir, was jarenlang gevangengezet of verbannen naar afgelegen eilanden. De koloniale regering had geleerd dat het uitschakelen van leiderschap effectiever was dan het onderdrukken van massabewegingen. In de jaren dertig werd bovendien elke nationalistische activiteit nauwlettend gevolgd door de Politieke Inlichtingen Dienst, die informanten gebruikte tot op dorpsniveau.
Vergaderingen en publicaties werden streng gecontroleerd. Andere Indonesische organisaties moesten voortdurend laveren tussen legaliteit en onderdrukking. Hierdoor was er tegen 1940 weliswaar een sterk verlangen naar onafhankelijkheid, maar geen robuuste structuur om een massale opstand te organiseren. Hoewel de koloniale staat impopulair was, vooral door belastingheffing en grote sociale ongelijkheid, betekende dit niet dat de bevolking klaarstond voor een revolutie.
Het Indonesische nationalisme was in 1940 nog voornamelijk een aangelegenheid van stedelijke elites: studenten, intellectuelen, ambtenaren en een deel van de middenklasse. De grote meerderheid van de bevolking leefde in armoedige omstandigheden op het platteland en was vooral gericht op het dagelijks overleven. De verbanden tussen het alledaagse dorpsleven van boeren en de politieke strijd van Indonesische intellectuelen waren zwak. Communicatiemiddelen waren beperkt, de geletterdheid was laag, en het idee van een pan-Indonesische identiteit was nog pril.
Dit alles maakte het bijna onmogelijk om in korte tijd een gecoördineerde opstand door de hele archipel te organiseren. Een cruciale factor was dat de val van Nederland niet betekende dat de koloniale staat instortte. Integendeel: de gouverneur-generaal bleef aan de macht en kreeg zelfs meer autonomie, aangezien directe communicatie met Den Haag werd afgesneden. De koloniale administratie ging functioneren als een vrijwel zelfstandige staat binnen het Koninkrijk der Nederlanden.
Ook het KNIL bleef volledig intact. De officieren van het koloniale leger, voor het overgrote deel Europees, bleven uiteraard loyaal aan het bestuur. Voor veel Indonesiërs veranderde er dus niets concreets aan de dagelijkse machtsverhoudingen. De koloniale overheid toonde zelfs haar kracht door nog strenger op te treden tegen politieke afwijking.
Ze vreesde ook voor Japanse infiltratie. Het geheugen aan eerdere mislukte opstanden werkte ook dempend. De inheemse bevolking had het telkens afgelegd: tijdens de Java-oorlog, de Atjeh-oorlog, de communistische opstanden van 1926 en 1927. Telkens hadden de koloniale troepen laten zien dat ze de overhand hadden.
De koloniale staat beschikte in 1940 nog altijd over een geschikt militair apparaat tegen lokale opstanden, inclusief luchtmacht, pantserwagens en een georganiseerde verbindingsdienst. Voor Indonesische nationalistische leiders was het eenvoudig: een opstand zonder buitenlandse steun was vrijwel zeker gedoemd te mislukken en zou grote verliezen met zich meebrengen. Japan werd door sommige Indonesische nationalisten gezien als een potentiële bevrijder. Japanse propaganda deed veel moeite om zichzelf voor te stellen als vertegenwoordiger van een pan-Aziatische bevrijdingsmissie.
Maar in 1940 was er nog geen Japanse aanval op Nederlands-Indië. Japan was wel in oorlog in China, maar had nog geen directe acties tegen de Nederlandse kolonie uitgevoerd. Nationalistische leiders wisten dat Japan opportunistisch handelde. Sjahrir en Hatta vertrouwden Japan niet: zij vreesden dat Japan slechts een nieuwe koloniale overheersing met zich mee zou brengen.
Soekarno was pragmatischer, maar ook hij zag dat een opstand zonder een Japans leger in de buurt gedoemd was te mislukken. Deze onzekerheid hield de nationalistische beweging dus in een wachtstand. Besef ook dit: Indonesië was in 1940 nog geen hechte nationale eenheid. De archipel telde honderden etnische groepen, uiteenlopende culturen, verschillende religies, en een infrastructuur die nauwelijks geschikt was voor snelle communicatie over lange afstanden.
Het idee van Indonesië als één politieke gemeenschap was wel in opkomst, maar nog niet diep geworteld. De koloniale staat profiteerde van deze diversiteit door groepen tegen elkaar uit te spelen of lokale elites aan zich te binden via het systeem van indirect regeren. In zo’n context was een geslaagde opstand onmogelijk. De meest invloedrijke nationalisten waren rationele strategen.
Ze wisten dat tijd, organisatie en internationale omstandigheden een grote rol konden spelen. Ze kozen ervoor om niet overhaast in actie te komen, maar te wachten totdat de omstandigheden gunstiger zouden worden. Die situatie zou zich pas in 1942 voordoen, toen Japan het KNIL in een paar maanden versloeg en de koloniale staat volledig instortte. Dat moment, de periode 1942–1945, zou bepalend zijn voor de Indonesische Revolutie.
Opmerkelijk was dat het Nederland was dat de oorlog aan Japan verklaarde. Niet andersom.
