Toen de Tweede Wereldoorlog eindigde, lagen zowel Nederland als Indonesië in puin. Toch wilden de Nederlanders terugkeren naar hun kolonie, en dat betekende dat ze hun militaire aanwezigheid vrijwel vanaf nul moesten opbouwen. Het resultaat was een leger dat eruitzag als een bij elkaar geraapt zootje. Voor de oorlog droegen soldaten van het Koninklijk Nederlands Indisch Leger, het KNIL, uniforme helmen en nette uniformen.
Na de oorlog zag je door elkaar Nederlandse, Britse en Amerikaanse helmen. De wapens waren een mix van verouderde M95-karabijnen, Britse Lee-Enfield-geweren en Amerikaanse modellen. En de uniformen? Daar viel ook geen peil op te trekken.
Die chaos had een logische oorzaak. Nederland was economisch uitgeput en afhankelijk van buitenlands materiaal. Grote hoeveelheden wapens en voertuigen kwamen uit Britse, Canadese en Australische legerdepots. Soms werd materiaal direct overgedragen door eenheden die nog in de regio zaten.
Toch bleef er een tekort. Nederlandse eenheden gebruikten wat er maar beschikbaar was, inclusief buitgemaakte Japanse wapens en oud KNIL-materieel. De Indonesische strijders gebruikten overigens nog vaker Japanse wapens. De klewang, het traditionele kapmes, bleef in gebruik, al was het maar omdat het in de jungle ook als hakmes dienstdeed.
Na de Japanse capitulatie hadden Britse troepen aanvankelijk de controle in Indonesië. Zij droegen hun militaire structuur over aan de Nederlanders, die op hun beurt sterk leunden op Britse organisatiemodellen. Vanaf begin 1946 stond luitenant-generaal Simon Hendrikspoor aan het hoofd van alle Nederlandse troepen in de archipel. In dat jaar namen de Nederlandse troepen officieel het gezag over op Java en Sumatra.
Eerst opereerden Nederlandse bataljons zelfstandig, maar al snel werden ze samen met KNIL-eenheden ingedeeld in zeven brigades. Op Java vielen die brigades, elk ongeveer 3. 500 man sterk, onder twee divisiehoofdkwartieren: de A-divisie in Soerabaja en de B-divisie in Bandoeng. Elke divisie had eigen ondersteunende eenheden zoals verbindingsdiensten, tanks, artillerie en logistiek.
Een brigade was een compacte maar krachtige formatie, opgebouwd uit infanteriebataljons, artillerie, verkenners, genie, medische diensten, transport en onderhoud. Naarmate het conflict escaleerde, kwamen er meer troepen uit Nederland. In 1946 arriveerden dienstplichtigen van de Nederlandse Eerste Divisie, bijgenaamd ‘7 december’, die werden omgevormd tot C-divisie. Begin 1947 volgde een tweede lichting die de D-divisie vormde.
Die eenheden werden strategisch verspreid. De C-divisie opereerde volledig in West-Java, terwijl de brigades van de D-divisie werden ingezet in Oost-Java, Zuid-Sumatra en Noord-Sumatra. Beide divisies waren lichte infanterie-eenheden die waren gericht op mobiliteit. Het Indonesische terrein was bepalend voor de manier van oorlogvoeren.
Grootschalige divisiegevechten kwamen zelden voor. Dichte jungle, moeilijk terrein en guerrillaverzet maakten kleinere, flexibele operaties noodzakelijk. Alleen tijdens grote offensieven zoals Operatie Product en Operatie Kraai opereerden divisies als geheel. Meestal traden ze op als planners en coördinatoren, terwijl de brigades het daadwerkelijke gevecht leverden.
Tegen het einde van 1946 waren de Nederlandse strijdkrachten al aanzienlijk gegroeid: ongeveer 55. 000 KNIL-militairen en 41. 000 soldaten van de Koninklijke Landmacht. Maar de aantallen bleven stijgen.
Begin 1947 was de reguliere landmacht al groter dan het KNIL. Eind dat jaar telde de Koninklijke Landmacht ongeveer 79. 000 man en het KNIL net geen 60. 000.
In 1948 groeide het totale aantal tot ongeveer 140. 000, met een piek van 148. 000 in 1949. Toch vertelden die getallen niet het hele verhaal.
Ondanks de groei kampte Nederland met een ernstig tekort aan infanterie, vooral in 1948 en 1949. Soldaten waren uitgeput en na drie jaar dienst mochten velen terug naar huis. Ook het KNIL kreeg te maken met demobilisatie en verlof. Zelfs de marinebrigade moest worden ingekrompen.
Het KNIL zelf was een unieke en complexe organisatie. Het bestond uit vrijwilligers uit het hele koloniale rijk, die contracten tekenden zowel in Nederland als in Indonesië. Na de oorlog was er echter een groot tekort aan manschappen. Daarom werd dienstplichtigen en reserveofficieren uit Nederland gevraagd langer te blijven.
Pas in 1948 konden zo’n 5. 900 van hen met verlof. Wat belangrijk is om te weten, is dat het KNIL multi-etnisch was. Er vochten niet alleen witte jongens mee; duizenden mensen van kleur dienden in het KNIL.
Toch was het gezag ongelijk verdeeld. Officieren waren meestal Nederlands, terwijl de meeste soldaten Indonesisch waren, aangevuld met Europeanen en Indo-Europeanen. Tijdens de oorlogsjaren lag het aandeel Nederlandse soldaten relatief hoger, omdat de belangrijkste wervingsgebieden op Java en Sumatra onbereikbaar waren. Daarom werd vooral gerekruteerd onder minderheden zoals Ambonezen en Menadonezen, die als loyaal werden beschouwd.
In december 1949 telde het KNIL meer dan 66. 000 man, waarvan ruim 51. 000 Indonesiërs. De uitrusting bleef een groot probleem.
Nederland had simpelweg niet de middelen voor een modern, uniform leger. Toch ontstond er enige standaardisatie. De meeste infanteriewapens waren Brits: de Lee-Enfield-geweren, ondersteund door de Sten en de Bren. Voor zwaardere ondersteuning waren er mortieren en de Vickers-mitrailleur.
De artillerie draaide om de Britse 25-ponder, waarvan KNIL-eenheden vaak een aangepaste, kortere versie gebruikten. Mobiliteit was eveneens geïmproviseerd: een mix van jeeps, vrachtwagens en pantservoertuigen. Tanks zoals de M3 Stuart werden ingezet, ondanks hun beperkingen in de jungle. De luchtmacht, de ML-KNIL, gebruikte toestellen uit de oorlog, zoals de B-25 Mitchell en de P-51 Mustang.
De Nederlandse militaire macht bestond uit meerdere onderdelen. De kern werd gevormd door het KNIL en de KL. Daarnaast had het KNIL een eigen luchtmacht. De marine zorgde voor logistiek en transport, maar zette ook mariniers in als elite-infanterie.
Die mariniers waren deels in de Verenigde Staten getraind en droegen Amerikaanse uniformen. Verder waren er speciale eenheden, zoals het Korps Speciale Troepen, dat gespecialiseerd was in contra-guerrilla-operaties. Tot slot waren er de zogenaamde commando’s, een term die zowel kon slaan op in Europa getrainde elitesoldaten als op kleine, agressieve eenheden in het veld. In de praktijk werkten al die onderdelen samen.
KNIL en KL vochten zij aan zij. Mariniers ondersteunden operaties en speciale eenheden voerden zelfstandige missies uit. Het Nederlandse leger in Indonesië was geen strak georganiseerde machine, maar een complex en geïmproviseerd geheel, geboren uit nood en samengesteld uit restmateriaal van over de hele wereld. Toch was het in staat om grootschalige operaties uit te voeren.
De vraag was alleen hoe lang dat kon doorgaan. Een Nederlandse officier, generaal-majoor Wibrandus Schilling, waarschuwde al vroeg dat het heroveren van Indonesië extreem moeilijk zou worden. Hij had ervaring met guerrilla-oorlogvoering en wist hoe lastig die was. Volgens hem waren de Indonesische troepen sterker dan verwacht en compenseerden ze hun gebrek aan ervaring met een hoog moreel.
Hij schatte dat alleen al voor Java 200. 000 man nodig was en dat de oorlog wel tien jaar kon duren. Zijn waarschuwing werd genegeerd, maar achteraf kreeg hij gelijk. Ondanks militaire successen, zoals tijdens Operatie Kraai in 1948-49, waarbij de Indonesische leiding werd gevangengenomen, kwam er steeds meer internationale druk om de strijd te beëindigen.
En dat roept de vraag op: hadden de Nederlanders deze oorlog ooit kunnen winnen?
