Na de Japanse capitulatie in 1945 leek het Nederlandse leger in Indonesië nergens op. Het was een bont gezelschap van uniformen, helmen en wapens uit alle windstreken. Britse helmen naast Nederlandse, Amerikaanse geweren naast verouderde karabijnen. Het was een leger dat geboren was uit de puinhopen van de oorlog.
Voor de Tweede Wereldoorlog zag het koloniale leger er nog strak uit. Het Koninklijk Nederlands Indisch Leger, het KNIL, had een herkenbaar uniform en een kenmerkende helm. Maar na 1945 was alles anders. Nederland en Indonesië lagen beide in puin.
Toch wilden de Nederlanders terugkeren en moesten ze hun militaire macht vrijwel vanaf nul opbouwen. De versterkingen kwamen uit Europa, in de vorm van de Koninklijke Landmacht. Samen met het KNIL moesten ze Indonesië opnieuw onder controle zien te krijgen. Ze leunden daarbij zwaar op de Britten, die na de Japanse capitulatie aanvankelijk de macht hadden.
De laatste Britse troepen vertrokken pas eind 1946. Vanaf dat moment stond het Nederlandse leger onder leiding van luitenant-generaal Simon Hendrikspoor. De Nederlandse troepen werden verdeeld over zeven brigades, elk ongeveer 3500 man sterk. Op Java vielen ze onder twee divisies: de A-divisie in Soerabaja en de B-divisie in Bandoeng.
Elke divisie had eigen ondersteunende eenheden zoals tanks, artillerie en logistiek. Naarmate het conflict escaleerde, kwamen er meer troepen bij. In 1946 arriveerde de eerste divisie dienstplichtigen, bijgenaamd 7 december, die later de C-divisie werd. Begin 1947 volgde een tweede lichting die de D-divisie vormde.
Deze eenheden waren lichte infanterie, gericht op mobiliteit. Het Indonesische terrein was bepalend. Grootschalige divisiegevechten kwamen zelden voor. Dichte jungle en guerrillaverzet maakten kleinere, flexibele operaties noodzakelijk.
Alleen tijdens grote offensieven zoals Operatie Product en Operatie Kraai opereerden de divisies als geheel. Meestal waren ze de planners, terwijl de brigades het echte werk deden. Tegen eind 1946 telden de Nederlandse strijdkrachten ongeveer 55. 000 KNIL-militairen en 41.
000 soldaten van de Koninklijke Landmacht. Maar dat veranderde snel. Begin 1947 was de landmacht al groter dan het KNIL. Eind dat jaar telde de landmacht ongeveer 79.
000 man en het KNIL net geen 60. 000. In 1949 piekte het totaal op ongeveer 148. 000 man.
Toch vertelden die cijfers niet het hele verhaal. Nederland kampte met een ernstig tekort aan infanterie, vooral in 1948 en 1949. Soldaten waren uitgeput. Na drie jaar dienst mochten velen terug naar huis.
Ook het KNIL kreeg te maken met demobilisatie en verlof. Zelfs de marinebrigade moest worden ingekrompen. Het KNIL zelf was een unieke en complexe organisatie. Het bestond uit vrijwilligers uit het hele koloniale rijk.
Het was multi-etnisch: naast Europeanen en Indo-Europeanen dienden er veel Indonesiërs, vooral van minderheden zoals de Ambonezen en Menadonezen, die als loyaal werden beschouwd. Maar het gezag was ongelijk verdeeld. Officieren waren meestal Nederlands, terwijl de meeste soldaten Indonesisch waren. In december 1949 telde het KNIL meer dan 66.
000 man, waarvan ruim 51. 000 Indonesiërs. De uitrusting was een groot probleem. Jaren van Duitse en Japanse bezetting hadden de industrieën verwoest.
Nederland had simpelweg niet de middelen voor een modern leger. Ze waren afhankelijk van buitenlands materiaal. Grote hoeveelheden wapens en voertuigen kwamen uit Britse, Canadese en Australische depots. Soms werd materiaal direct geleverd door eenheden die nog in de regio waren.
Maar er bleef een tekort. Nederlandse eenheden gebruikten wat er beschikbaar was, inclusief buitgemaakte Japanse wapens en oud KNIL-materieel. Op foto’s zie je nog regelmatig de klewang, het traditionele zwaard. Dat kon immers ook dienen als hakmes in de jungle.
Ook de oude Hembrugkarabijn duikt af en toe op, maar voor zover bekend werd die niet veel gebruikt. Het resultaat was een zeer gemengd arsenaal. Toch ontstond er enige standaardisatie. De meeste infanteriewapens waren Brits: de Lee-Enfield geweren, ondersteund door de Sten en de Bren.
Voor zwaardere ondersteuning waren er mortieren en de Vickers mitrailleur. De artillerie draaide om de Britse 25-ponder. KNIL-eenheden gebruikten vaak een aangepaste kortere versie. Mobiliteit was eveneens geïmproviseerd.
Een mix van jeeps, vrachtwagens en pantservoertuigen. Tanks zoals de M3 Stuart werden ingezet, ondanks hun beperkingen in de jungle. De luchtmacht, de ML-KNIL, gebruikte toestellen uit de oorlog, zoals de B-25 Mitchell en de P-51 Mustang. Een Nederlandse officier, generaal-majoor Wibrandus Schilling, waarschuwde al vroeg dat het heroveren van Indonesië extreem moeilijk zou zijn.
Hij had ervaring met guerrilla-oorlogvoering en wist hoe lastig dat was. Volgens hem waren de Indonesische troepen sterker dan verwacht en compenseerden ze hun gebrek aan ervaring met hoog moreel. Hij schatte dat alleen al voor Java 200. 000 man nodig waren en dat de oorlog wel tien jaar kon duren.
Zijn waarschuwing werd genegeerd, maar hij zou uiteindelijk gelijk krijgen. De Nederlandse militaire macht bestond uit meerdere onderdelen. De kern werd gevormd door het KNIL en de Koninklijke Landmacht. Daarnaast was er de marine, die niet alleen logistiek verzorgde maar ook mariniers inzette als elite-infanterie.
Deze mariniers waren deels in de Verenigde Staten getraind en droegen Amerikaanse uniformen. Verder waren er speciale eenheden, zoals het Korps Speciale Troepen, dat gespecialiseerd was in contra-guerrilla-operaties. Al deze onderdelen werkten in de praktijk samen. KNIL en landmacht vochten zij aan zij.
Mariniers ondersteunden operaties en speciale eenheden voerden zelfstandige missies uit. Het Nederlandse leger in Indonesië was geen strak georganiseerde machine, maar een complex en geïmproviseerd geheel. Ondanks militaire successen, zoals tijdens Operatie Kraai in 1948-49 waarbij de Indonesische leiding werd gevangengenomen, kwam er steeds meer internationale druk om de strijd te beëindigen.
Het leger dat voortkwam uit de puinhopen van de oorlog had veel bereikt, maar de vraag bleef hangen: hoelang kon dit zo doorgaan?
