Het was eind 1948, en Nederland was verwikkeld in een oorlog die het niet kon winnen, ook al leek dat op de kaart wel zo. Operatie Kraai was de tweede grote aanval van het Nederlandse leger op de Indonesische Republiek. Het doel was dit keer niet alleen het oprollen van het verzet, maar het veroveren van de hoofdstad Yogyakarta en het gevangennemen van de politieke leiders van de Republiek, zoals Soekarno. Dit plan slaagde militair gezien volledig.
De stad werd ingenomen, de leiders zaten gevangen, en onder Nederlandse troepen heerste een gevoel van euforie. Zij dachten dat de oorlog eindelijk voorbij was. Eindelijk was de klus geklaard. Die euforie sloeg echter snel om in verbijstering.
President Truman en de Verenigde Naties veroordeelden de Nederlandse actie op harde toon. Onder dreiging van het stopzetten van de Marshallhulp werd Nederland gedwongen om Yogyakarta weer te ontruimen en de gevangen leiders vrij te laten. Voor de soldaten die hun kameraden hadden zien sneuvelen om die stad in te nemen, was dit onbegrijpelijk. De vijand die zij net hadden verslagen, werd door de politiek in Den Haag weer in het zadel geholpen en kwam als overwinnaar aan de onderhandelingstafel te zitten.
Het gevoel van verraad was enorm. Dit was de geboorte van de dolkstootlegende, het verhaal dat Den Haag de militaire overwinning had weggegooid. Maar was er wel een overwinning weg te gooien? Dat is de vraag die het hele conflict blootlegt.
De Nederlandse militaire strategie was gebaseerd op een conventionele oorlogsvoering. Een modern leger met tanks, artillerie en een luchtmacht, gericht op het bezetten van cruciale gebieden zoals steden en plantages. De gedachte was dat het innemen van de machtscentra zou leiden tot een snelle overwinning. Het was een typische manier van oorlog voeren waarbij de vijand in een open veldslag werd gedwongen om verslagen te worden door superieure vuurkracht.
Maar aan de andere kant stond de jonge Indonesische Republiek, die wist dat een directe confrontatie met dit moderne apparaat een doodvonnis was. Zij kozen bewust voor een asymmetrische oorlogsvoering, de guerrilla. De Indonesische strijdkrachten trokken zich terug in het onherbergzame achterland, de bergen en de oerwouden. Daar verloren de Nederlandse voertuigen en zware wapens hun voordeel.
In plaats van steden te verdedigen, lieten ze die vaak vallen, om vervolgens vanuit de schaduw speldenprikken uit te delen. Ze vielen konvooien aan, vernielden infrastructuur en verdwenen weer in het landschap voordat de Nederlandse troepen konden terugslaan. De steun van de lokale bevolking was hierbij cruciaal; de strijders gingen letterlijk op in de massa voor inlichtingen en voedsel. Nederland won bijna elk gevecht en kon de kaart van Indonesië grotendeels inkleuren, maar de feitelijke controle over het land kreeg het nooit in handen.
De Nederlandse soldaten moesten constant op hun hoede zijn voor een onzichtbare vijand, wat het moreel enorm aantastte. Voordat de Japanse bezetting begon, zat het Nederlandse koloniale gezag stevig in het zadel. De koloniale staat beschikte over een geschikt militair apparaat tegen lokale opstanden, inclusief luchtmacht, pantserwagens en een georganiseerde verbindingsdienst. Indonesië was toen ook nog geen hechte nationale eenheid.
De archipel telde honderden etnische groepen, uiteenlopende culturen, verschillende religies, en een infrastructuur die nauwelijks geschikt was voor snelle communicatie over lange afstanden. Het flexibele systeem van indirect bestuur, waarbij lokale elites aan zich werden gebonden, hield het geheel bij elkaar. Het waren de Japanners die er aan te pas moesten komen om dit systeem ten gronde te richten. Na de Japanse capitulatie in augustus 1945 verklaarde Indonesië zich onafhankelijk.
Nederland was net zelf bevrijd van de nazi-bezetting en moest zijn leger volledig reorganiseren. Veel KNIL-militairen waren verzwakt of overleden na de Japanse krijgsgevangenschap. De Britten namen tijdelijk de controle over met de taak om Japanse soldaten te ontwapenen en Nederlandse burgers uit de kampen te evacueren, maar raakten al snel verwikkeld in het conflict. Ondertussen had de Japanse bezetting diepe sporen nagelaten.
De Japanners ontmantelden niet alleen de Nederlandse instituties en internerden de Nederlanders in de beruchte jappenkampen, maar mobiliseerden ook de Indonesische bevolking. Ze trainden honderdduizenden Indonesiërs in discipline en wapengebruik via organisaties als de PETA en de Hei-Ho. Deze troepen werden gedrild met een anti-imperialistische retoriek, klaar om een einde te maken aan eeuwen van koloniale overheersing. De geest was letterlijk uit de fles.
De historicus Rémy Limpach wijst in zijn boek op een van de grootste fouten van de Nederlandse leiding: het onderschatten van de tegenstander. Al tijdens de verovering van de archipel door het KNIL in de negentiende eeuw, en met name in de Atjeh-oorlog, ging de militaire leiding uit van een inferieure ‘inlandse’ tegenstander. Dit patroon herhaalde zich bij de herovering na 1945. Generaal-majoor Wybrandus Schilling was een van de weinigen die dit doorzag.
Hij had decennia eerder in Atjeh gevochten en waarschuwde dat de troepen van de Indonesische Republiek veel sterker waren dan verwacht. Wat zij aan ervaring misten, compenseerden zij met een hoog moreel. Schilling schatte dat alleen al voor Java tweehonderdduizend man nodig zouden zijn en dat de oorlog wel tot tien jaar kon duren. Zijn vraag aan de regering was of het Nederlandse volk, dat zo had geleden onder de Duitse invasie, deze uitputtingsslag in personele en materiële middelen wel kon verdragen.
Naar hem werd niet geluisterd. Voor de officiële acties begonnen, vroeg luitenant-gouverneur-generaal Hubertus van Mook aanvankelijk om vijfenzeventigduizend man. Een jaar later vroeg hij om honderdduizend man om Java en Sumatra onder Nederlands gezag te krijgen. Het offensief wat uiteindelijk werd gelanceerd, Operatie Product, leverde militair succes op, maar het verzet werd niet gebroken.
De internationale positie van de Republiek verbeterde juist. Uiteindelijk werd een tweede groot offensief gelanceerd, Operatie Kraai. Deze was minder verrassend dan de eerste, omdat het Indonesische verzet inmiddels beter georganiseerd was. De militaire leiding en het grootste deel van de troepen wisten te ontsnappen uit Yogyakarta en het offensief werd, onder enorme internationale druk, op 5 januari al stilgelegd.
Op papier had Nederland heel Java en strategische delen van Sumatra bezet, maar buiten de steden bleef het gezag fragiel en werd het betwist door de TNI en andere gewapende groepen. De daaropvolgende pacificatie was een doodlopende weg. Nederland voerde grootschalige ‘zuiveringsacties’ uit met artillerie, speciale korpsen en de luchtmacht. Maar door een tekort aan ervaren militairen, verspreiding over duizenden geïsoleerde posten en voortdurend gevaar langs de wegen, werd de strategie steeds ineffectiever.
Het geweld en het aantal slachtoffers liep na Operatie Kraai juist op. Het Nederlandse dodental steeg van 34 naar 155 per maand. Generaal Spoor, de legercommandant, bleef optimistisch, maar het kabinet in Den Haag was veel pessimistischer. Ze begrepen dat de oorlog op deze manier onhoudbaar was geworden.
De troepen waren simpelweg niet op te brengen. Uiteindelijk werd de strijd niet op het slagveld beslist, maar aan de onderhandelingstafel. Onder internationale druk werd het Akkoord van Rum-Van Roijen gesloten en kwam er een staakt-het-vuren. Nederland ontruimde Yogyakarta, en enkele weken later overleed Spoor uitgeput aan een hartaanval.
Soekarno keerde terug naar de hoofdstad. Nederland was gedwongen de onafhankelijkheid van Indonesië te erkennen, een bittere pil voor de militairen die hun kameraden hadden zien sneuvelen en nu het gevoel hadden dat de politiek de overwinning had weggegeven. Het was deze politieke onhoudbaarheid, meer dan een militaire nederlaag, die de strijd besliste. Historici wijzen er echter op dat de oorlog nooit gewonnen had kunnen worden.
De guerrilla was niet uit te roeien en de koloniale staat had voor de Tweede Wereldoorlog meer kunnen toegeven aan Indonesische eisen voor autonomie. In plaats daarvan hield Nederland hardnekkig vast aan de koloniale orde, wat leidde tot een oorlog die honderdduizenden Indonesische doden en duizenden Nederlandse doden kostte, en Nederland achterliet met een zwaar beschadigde reputatie. De overgave van Yogyakarta was de vonk voor de dolkstootlegende, maar de geschiedenis zou uitwijzen dat die legende een mythe was.
Een mythe die de pijnlijke realiteit verbloemde dat de oorlog niet te winnen was geweest.
