Op 25 augustus 1941, om vier uur ‘s nachts, kwam er een einde aan de illusie van Iraanse neutraliteit. Britse troepen staken via een pontonbrug de Sjatt al-Arab-rivier over en vielen het zuidwesten van Iran binnen. Tegelijkertijd trokken Sovjettroepen vanuit het noorden het land binnen, vanuit de Kaukasus en Centraal-Azië. De operatie droeg de naam Countenance, maar voor de Iraniërs kwam de aanval totaal onverwacht.
Het Iraanse leger bood nauwelijks weerstand. Binnen enkele dagen was het verzet gebroken en ontmoetten Britse en Sovjet-troepen elkaar nabij Qazvin, waar ze elkaar letterlijk de hand schudden. Sjah Reza Pahlavi werd gedwongen af te treden. Zijn jonge, onervaren zoon Mohammad Reza Pahlavi werd naar voren geschoven als nieuwe heerser.
De Britten namen het olierijke zuidwesten onder controle, de Sovjet-Unie bestuurde het noorden. Beide landen gebruikten de strategisch belangrijke Trans-Iraanse spoorlijn. Iran was officieel neutraal in de Tweede Wereldoorlog, maar dat weerhield de grootmachten er niet van om het land te bezetten. Hun samenwerking was ontstaan nadat Hitler in juni 1941 de Sovjet-Unie had aangevallen.
Volgens de Sovjets was de bezetting van Iran noodzakelijk om te voorkomen dat Duitsland er invloed zou krijgen. Voor de oorlog had Iran namelijk een nauwe relatie met nazi-Duitsland opgebouwd, vooral op economisch gebied. Sjah Reza Pahlavi had Duitse handel en technische expertise nodig voor zijn moderniseringsplannen. Onder zijn leiding werden bruggen, wegen, spoorlijnen en communicatiesystemen aangelegd.
Ook werden fabrieken gebouwd en werden het rechtssysteem en het onderwijs gemoderniseerd. Het meest prestigieuze project was de aanleg van de Trans-Iraanse spoorlijn. Toen de oorlog begon, werkten er honderden Duitse ingenieurs en technici in Iran. Duitsland was uitgegroeid tot Iraans belangrijkste handelspartner.
De sjah voelde zich meer op zijn gemak bij samenwerking met Duitsland dan met Groot-Brittannië of de Sovjet-Unie. Hij wantrouwde die twee landen diep. Duitsland had zich in het verleden nooit imperialistisch tegenover Iran opgesteld. Dat gold niet voor de andere twee grootmachten.
Zowel Rusland als Groot-Brittannië hadden sinds de negentiende eeuw delen van het verzwakte Perzische Rijk afgesnoept. Op papier was Iran een onafhankelijke staat, maar in werkelijkheid was die onafhankelijkheid vaak beperkt. Een duidelijk voorbeeld was het Verdrag van Torkamanchai uit 1828, waarbij Perzië grote gebieden aan Rusland moest afstaan, waaronder het huidige Armenië en Azerbeidzjan. In 1907 verdeelden Rusland en Groot-Brittannië in het geheim Iran in twee invloedssferen.
Die buitenlandse inmenging leidde tot onvrede onder de bevolking. Tussen 1905 en 1911 brak de Constitutionele Revolutie uit, die voor het eerst een parlement opleverde. Toch bleef de invloed van buitenlandse machten groot. Britten werkten de nieuwe politieke ontwikkelingen tegen en Russische troepen sloegen de revolutie hard neer.
Na de Russische Revolutie van 1917 deed de nieuwe Sovjet-regering aanvankelijk afstand van haar invloedssfeer in Iran. Dat leverde sympathie op, vooral toen zij het geheime akkoord uit 1907 openbaar maakten. Maar in de jaren dertig en veertig begonnen de Sovjets zich opnieuw actief met Iran te bemoeien. Groot-Brittannië had zich al sinds het midden van de negentiende eeuw stevig met Iran bemoeid.
Britse bedrijven kregen een monopolie op de tabakshandel. Na de ontdekking van grote olievelden probeerden de Britten hun invloed verder uit te breiden. Via de Anglo-Persian Oil Company haalden zij een groot deel van de winst uit de Iraanse olie-industrie. In de jaren twintig hielpen de Britten zelfs Reza Pahlavi aan de macht.
Officieel was Iran een constitutionele monarchie, maar in de praktijk regeerde hij steeds autoritairder. Terwijl zijn moderniseringsprogramma vorderde, probeerde hij zich los te maken van Britse invloed. Tegelijkertijd trad hij hard op tegen zijn eigen bevolking. Zijn populariteit nam sterk af.
Hij liet zich inspireren door het nationalisme van fascistische regimes in Duitsland, Italië en Japan. Minderheden werden onderdrukt, het parlement werd buitenspel gezet en socialisten en communisten kregen het zwaar te verduren. In 1935 besloot Reza Pahlavi dat zijn land voortaan officieel Iran moest heten in plaats van Perzië. Daarbij speelde de zogenaamde “Arische connectie” een rol, omdat Iran letterlijk “land van de Ariërs” betekent.
Toch was niet de hele bevolking pro-nazi. Vooral een deel van de elite voelde sympathie voor Duitsland, niet per se uit antisemitisme. Veel Iraniërs zagen Duitsland als een tegenwicht tegen de Britse invloed. Die sympathie bestond al vóór het nazisme aan de macht kwam.
Naarmate de Tweede Wereldoorlog vorderde, maakten Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie zich steeds meer zorgen over de Duitse invloed in Iran. In de zomer van 1941 was de maat vol. De Britten eisten dat de sjah alle Duitsers het land uitzette. Toen hij weigerde, besloten de geallieerden tot militaire actie: Operation Countenance.
De invasie had ook andere doelen. Een daarvan was het veiligstellen van de zogenaamde Perzische Corridor. Via Iran konden Groot-Brittannië en de VS grote hoeveelheden militair materieel naar de Sovjet-Unie transporteren. Daarnaast speelde de strategische ligging van Iran een rol.
Het land lag tussen belangrijke Britse gebieden zoals India, Irak en Egypte. Bovendien mocht de Iraanse olie absoluut niet in handen van Duitsland vallen. Na de inval werd Iran gedwongen alle banden met nazi-Duitsland te verbreken en alle Duitse burgers het land uit te zetten. Om te benadrukken dat de bezetting tijdelijk was, verklaarden Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie in 1942 dat zij de onafhankelijkheid en territoriale integriteit van Iran respecteerden.
Zij beloofden hun troepen uiterlijk zes maanden na het einde van de oorlog terug te trekken. Die belofte werd in 1943 herhaald tijdens de Conferentie van Teheran, waar Stalin, Roosevelt en Churchill elkaar voor het eerst ontmoetten. Na de oorlog liep het echter anders. Zodra Duitsland verslagen was, kwamen de spanningen tussen de Sovjet-Unie en het Westen snel naar de oppervlakte.
Het werd duidelijk dat de Sovjets niet van plan waren Iran meteen te verlaten. Zij drongen aan op meer vrijheid voor de communistische partij. Ook blokkeerden Sovjettroepen Iraanse militairen die naar de regio Azerbeidzjan wilden trekken. Stalin ging ervan uit dat hij Iran eenvoudig binnen zijn invloedssfeer kon houden.
Hij dacht dat Groot-Brittannië door de oorlog ernstig verzwakt was en dat de Verenigde Staten zich weer zouden terugtrekken in hun isolationisme. In maart 1946 trokken de westerse landen volgens afspraak hun troepen terug. De Sovjet-Unie deed dat nauwelijks. Stalin verwees naar oude verdragen en steunde afscheidingsbewegingen.
In november 1945 riepen pro-communistische Iraniërs in de Iraanse regio Azerbeidzjan de Azerbeidzjaanse Volksregering uit. Kort daarna riepen Iraanse Koerden de Koerdische Republiek Mahabad uit. Iraanse troepen probeerden deze nieuwe staten onder controle te krijgen, maar Sovjettroepen verhinderden dat. De nieuwe Amerikaanse president Harry S.
Truman waarschuwde Stalin herhaaldelijk om zijn belofte na te komen. De Verenigde Staten verhoogden hun militaire steun aan de Iraanse regering. Samen met Groot-Brittannië oefenden zij via de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties zware diplomatieke druk uit. Uiteindelijk trokken de Sovjettroepen zich in het voorjaar van 1946 terug, nadat Iran hen een aantrekkelijke oliedeal had aangeboden.
Stalin hoopte daarmee alsnog invloed te behouden in de Iraanse olie-industrie. Zodra de Sovjets waren vertrokken, kon Iran de separatistische regeringen snel verslaan. Toch was Stalins overwinning van korte duur. In 1947 stemde het Iraanse parlement vrijwel unaniem tegen de voorgestelde oliedeal.
Iran voelde zich gesteund door de VS, die hadden beloofd het land te helpen als de Sovjets opnieuw zouden binnenvallen. In 1949 werd de communistische partij van Iran verboden, omdat die werd gezien als een verlengstuk van Moskou. Uiteindelijk kwam Stalin als verliezer uit de strijd. De Britten behielden hun positie in de Iraanse olie-industrie, terwijl de Verenigde Staten steeds meer invloed kregen.
Sommige historici beschouwen deze crisis zelfs als het eerste echte conflict van de Koude Oorlog. De spanningen tussen de VS en de Sovjet-Unie over Iran markeerden een vroeg moment waarop beide supermachten tegenover elkaar kwamen te staan. In 2016 werden archiefdocumenten openbaar waaruit bleek dat de Britten en Amerikanen zelfs plannen hadden klaarliggen om de Iraanse olie-industrie stil te leggen als de Sovjet-Unie opnieuw zou proberen Iran binnen te vallen. Voor Iran zelf was de Tweede Wereldoorlog een traumatische periode.
Het land had decennia lang geprobeerd echte onafhankelijkheid te bereiken, maar werd ondanks zijn neutraliteit opnieuw door buitenlandse legers bezet. De aanwezigheid van buitenlandse troepen en de zware eisen van de Britten en Sovjets legden enorme druk op de Iraanse economie. Daardoor ontstond in 1942 en 1943 een ernstige hongersnood. Schattingen van het aantal doden liggen rond de vier miljoen of zelfs hoger.
Toch bracht de geallieerde bezetting ook onverwachte veranderingen met zich mee. Het parlement kreeg meer politieke ruimte en de macht van de sjah werd verzwakt. De nieuwe sjah, Mohammad Reza Pahlavi, was jong en onervaren en vreesde voortdurend dat hij net als zijn vader gedwongen zou worden af te treden. In deze periode bloeide het politieke en maatschappelijke leven in Iran juist op.
Nieuwe partijen ontstonden, kranten verschenen en maatschappelijke organisaties werden opgericht. Aan het begin van de jaren vijftig trad een nieuwe politieke figuur naar voren: Mohammad Mossadeq. Hij was een nationalist met liberale ideeën en had sinds de jaren twintig verschillende politieke functies bekleed. In april 1951 werd hij door het parlement gekozen tot premier.
Hij probeerde opnieuw de onafhankelijkheid van Iran te versterken. Zijn belangrijkste stap was de nationalisatie van de Iraanse olie-industrie. Die beslissing zou grote gevolgen hebben. In 1953 organiseerden de Verenigde Staten een staatsgreep tegen Mossadeq.
Hij werd afgezet, terwijl de macht van de sjah werd versterkt. Dit zou indirect leiden tot de Iraanse Revolutie van eind jaren zeventig.
