Terwijl de wereld in juni 1944 naar de stranden van Normandië keek, voltrok zich in de oerwouden en op de eilanden van Zuidoost-Azië een andere genadeloze veldtocht. Een strijd die door de geschiedenis bijna is vergeten: de gedeeltelijke bevrijding van Nederlands-Indië. In de eerste maanden van 1942 had Japan Nederlands-Indië met verbijsterende snelheid veroverd. Het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger vocht wel, maar was in wezen een veredeld politieleger om binnenlandse opstanden de kop in te drukken.
Niet om een grootschalige invasie van een modern leger af te slaan. Omdat Japan al snel zowel het luchtruim als de zeeroutes domineerde, was het lot van Nederlands-Indië zo goed als bezegeld. Op 8 maart werd de gehele archipel overgegeven. Toch kregen de Japanners nooit heel Indonesië in handen.
Op Nieuw-Guinea slaagden ze er alleen in de noordelijke kustlijn te bezetten. Dit betekende dat boven de Gou, het beruchte Nederlandse interneringskamp voor politieke gevangenen, één van de laatste gebieden bleef die nog onder Nederlands gezag stonden. Ironisch genoeg moesten degenen die het minst op hadden met het Nederlandse bestuur er het langst onder blijven leven. Enkele Nederlandse officieren weigerden op te geven en schakelden over op een guerrilla-oorlog, maar ze kregen nauwelijks steun van de lokale bevolking.
Japanse troepen maakten systematisch jacht op deze geïsoleerde groepen. Alleen op het schiereiland Vogelkop in het noordwesten van Nieuw-Guinea bleef een kleine commando-eenheid weerstand bieden, gesteund door lokale Papoea’s, totdat Amerikaanse troepen hen in 1944 redden. Van de oorspronkelijke zestig strijders, onder wie één Ambonese vrouw, overleefden er slechts veertien. Hun verzet had weinig impact op het algemene verloop van de geschiedenis, maar het toont hoe genadeloos deze vergeten campagne was.
In de praktijk namen vooral de Australiërs het leeuwendeel van de verdediging van Nieuw-Guinea op zich. Maar het waren de Amerikanen die een geslaagde tegenaanval ondernamen. In november 1943 veroverde admiraal Chester Nimitz met zijn in Hawaï gestationeerde vloot de kleine maar strategische Gilberteilanden. Vanaf daar lanceerde hij een eilandhopcampagne, stap voor stap over de Stille Oceaan, via de Marshalleilanden in de richting van Japan zelf.
Generaal Douglas MacArthur vertrok vanuit Guadalcanal, sloeg kleinere doelen over en richtte zich op het heroveren van grote eilanden zoals Nieuw-Brittannië en Nieuw-Guinea. Zijn doel was uiteindelijk de Filipijnen en Borneo te heroveren en die te gebruiken als uitvalsbasis om Japan aan te vallen. Eilanden als Java en Sumatra werden daarbij linksgelaten. Hoewel die aanvankelijk de kroonjuwelen van de Japanse expansie waren, hadden ze voor de geallieerden nauwelijks strategische waarde.
Het primaire doel was het Japanse vasteland zo snel mogelijk te verslaan. Eind maart 1944 richtte MacArthur zijn pijlen op Hollandia, het huidige Jayapura. Deze kustplaats aan het noordoosten van Nieuw-Guinea was een cruciaal schaakstuk in zijn strategie om op te rukken naar Japan. Gesteund door een kolossale vloot van meer dan tweehonderd schepen en acht vliegdekschepen, begon hij de aanval met een verwoestend luchtbombardement dat honderden Japanse vliegtuigen op de grond vernietigde.
Bijna negentig procent van het Japanse garnizoen bestond uit oudere, onvoldoende getrainde dienstplichtigen. De genadeslag viel op 22 april 1944. Tijdens één van de grootste amfibische operaties van de hele oorlog stormden vijftigduizend Amerikaanse soldaten aan land bij Humboldt Bay. De elfduizend Japanse verdedigers ontweken een grote confrontatie en vluchtten de oerwouden in.
Ze waren gebonden aan een erecode die overgave verbood, zelfs voor lagere rangen. Dit toont hoe fanatiek de Japanse militaire doctrine was. Hollandia, voorheen een rustige, geïsoleerde kustplaats waar slechts één postboot per maand arriveerde, werd opgeslokt door een kolossale militaire machine. De haven krioelde van de honderden schepen en dagelijks landden er 250 Dakotas met voorraden.
Een ware stad van barakken, hangars en kampen verrees uit het niets, om uiteindelijk onderdak te bieden aan maar liefst 150. 000 Amerikaanse soldaten. Binnen 48 uur gingen de eerste Nederlandse koloniale ambtenaren aan land, waarmee voor het eerst sinds de Japanse machtsovername weer een officiële Nederlandse aanwezigheid werd gevestigd. Terwijl de overlevende Japanse troepen een loodzware tocht naar het westen maakten door bergachtig oerwoud, werden ze opgejaagd.
Lokale Papoea’s, aangespoord door Nederlandse functionarissen die 25 cent boden per gedode Japanse soldaat, achtervolgden de gevluchte troepen. Deze premiejagers moesten afgesneden oren van de vijand meenemen als bewijs van levering. Een grimmige trofee die ook sommige Amerikaanse soldaten overnamen en soms als souvenir naar huis stuurden. Van de elfduizend vluchtende Japanners kwamen er tienduizend om, door ziektes, hongersnood en aanvallen.
Er kwamen zelfs gevallen van kannibalisme voor. In de zomer van 1944 bracht admiraal Nimitz het Japanse keizerrijk een catastrofale slag toe door Saipan en Guam op de Marianen te veroveren. Vanaf daar konden Amerikaanse B-29-bommenwerpers het Japanse vasteland rechtstreeks bestoken. Dit was een strategische ramp; de Japanse minister-president Hideki Tojo werd gedwongen af te treden.
Tegen september rukte het geallieerde offensief op tot aan Morotai, het noordelijkste puntje van de Molukken. Dit eiland was de ultieme hoofdprijs: een perfecte springplank voor de bevrijding van de Filipijnen. Hoewel de Amerikanen de officiële grootschalige invasie al na een paar weken, begin oktober 1944, voltooiden en de strategische vliegvelden veiligstelden, gingen de gevechten op het eiland in werkelijkheid door tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. De geallieerden hadden alleen het vlakke zuidwesten van Morotai nodig voor vliegvelden en havens.
Omdat het bergachtige binnenland en de dichte jungle geen militaire waarde hadden, stuurde MacArthur geen troepen erachteraan. De geallieerden verschansten zich achter een zwaar bewaakte linie rond het vliegveld. De resterende Japanse soldaten trokken zich terug in de jungle. Bovendien slaagde het Japanse leger er tussen september en november 1944 in duizenden extra soldaten over te brengen van nabijgelegen eilanden.
Ze ontketenden een uitputtende guerrilla-oorlog, met hinderlagen op geallieerde patrouilles en pogingen om de vliegvelden te infiltreren en saboteren. De duizenden Japanse soldaten raakten echter geïsoleerd. In de loop van 1945 kwamen veruit de meesten niet om door kogels, maar door tropische ziektes en pure hongersnood. Eén Japanse soldaat, Teruo Nakamura, wist daar in zijn eentje te overleven en werd pas in december 1974 ontdekt, bijna dertig jaar na het einde van de oorlog.
Op Borneo, dat een Nederlands-Indisch deel Kalimantan en een Brits deel Noord-Borneo had, werden de havensteden Tarakan en Balikpapan aangevallen vanwege hun belangrijke olie. Tussen mei en juli 1945 lanceerden de geallieerden de aanval, uitgevoerd door de negende Australische divisie, veteranen uit Noord-Afrika en Nieuw-Guinea. Het plan was om Tarakan in drie weken in te nemen, maar de Japanners hielden twee maanden stand. Er vielen bijna negenhonderd Australische slachtoffers, onder wie 225 gesneuvelden.
Op 1 juli werd Balikpapan aangevallen, de grootste amfibische landing met Australische troepen ooit. De manschappen behoorden tot de zevende divisie, veteranen uit het Midden-Oosten en Nieuw-Guinea. Balikpapan was één van ‘s werelds rijkste oliegebieden en een belangrijke leverancier voor de Japanse oorlogsmachine. Tegen 9 juli waren de Japanners al uit het kustgebied verdreven en drie weken na de landing gaven ze hun stellingen op om zich terug te trekken in de ruige heuvels.
Van de 850 Australische slachtoffers kwamen 229 man om het leven. Naast de Australiërs namen eind april 1945 ook enkele Nederlandse KNIL-eenheden deel aan de herovering. Twee maanden later scheepte de geallieerden er alweer olie. Andere gebieden zagen pas geallieerde soldaten nadat Japan gecapituleerd had.
Toch kregen sommigen al eerder te maken met geallieerde bommen. Jakarta werd in september 1944 gebombardeerd en in januari 1945 werd Palembang op Sumatra gebombardeerd vanwege de olieraffinaderijen. Per ongeluk werd in maart een moskee in Agam geraakt. In Zuid-Celebes viel een bom op een Japans interneringskamp voor vrouwen.
Ondertussen stonden de Nederlanders te trappelen om het koloniale gezag te herstellen. In de afgelegen Indonesische provincies die sinds 1944 waren bevrijd – West-Nieuw-Guinea, Morotai, Borneo – wapperde de Nederlandse driekleur weer. De mensen waren dankbaar en stroomden toe om het Wilhelmus te zingen. Ze waren blij dat er een einde was gekomen aan de Japanse overheersing.
Op Java en delen van Sumatra, die veel dichter bevolkt en politiek bewuster waren, was de situatie totaal anders. Toen Japan op 15 augustus capituleerde, riep Soekarno twee dagen later de Indonesische onafhankelijkheid uit. Zij zaten absoluut niet te wachten op geallieerde troepen om hen te bevrijden. Eerst gingen de Britten aan land en later de Nederlanders.
Wat dreef de Nederlanders eigenlijk om sowieso terug te keren? Ze waren immers zelf net vijf jaar bezet geweest. Die vraag zou leiden tot een nieuwe, eveneens vergeten oorlog.
