Het was augustus 1945. Nederland was net bevrijd van de Duitse bezetting, maar in Indonesië, de kolonie die decennialang de Nederlandse economie had gevoed, was de wereld volledig op zijn kop gezet. Japan had zich overgegeven, en binnen enkele dagen verklaarden Soekarno en Mohammed Hatta de onafhankelijkheid van Indonesië uit. Voor veel Nederlanders voelde dit als een klap in het gezicht.
Het land dat zelf net zijn vrijheid had teruggewonnen, stond nu voor een keuze: dekolonisatie accepteren of met geweld heroveren wat ooit van hen was. Om te begrijpen waarom Nederland zo vastbesloten was om oorlog te voeren, moet je teruggaan naar de tijd ervoor. Nederlands-Indië was geen gewone kolonie. Het was de kroon op het Nederlandse rijk, een land dat rubber, olie en tin produceerde die onmisbaar waren voor de Nederlandse schatkist.
Zonder Indië zou Nederland economisch gezien een stuk armer zijn geweest. Maar onder dat schijnbaar stabiele bestuur groeide de onvrede. Nationalistische leiders zoals Soekarno en Hatta eisten openlijk onafhankelijkheid. De Nederlandse autoriteiten reageerden met harde hand: politieke organisaties werden in de gaten gehouden, activisten gevangengezet of verbannen.
Tegen het einde van de jaren dertig leek alles rustig, maar die rust was bedrieglijk. Het koloniale bestuur rustte op repressie. Toen Duitsland in 1940 Nederland binnenviel, werd het koloniale bestuur in de Oost plotseling afgesneden van Europa. De Nederlanders probeerden hun verdediging te versterken, maar ze hadden te weinig middelen.
Japan, op zoek naar grondstoffen voor zijn eigen rijk, richtte zijn zinnen op de olierijke eilanden. Begin 1942 veroverde Japan Nederlands-Indië in een razendsnel tempo. Voor de Indonesiërs betekende dit het einde van eeuwen Nederlandse overheersing, maar de Japanse bezetting was nog veel wreder. Japan beloofde te vechten voor “Azië voor de Aziaten” en veel Indonesiërs begroetten hen aanvankelijk als bevrijders.
Maar die belofte vervaagde snel. Japan wilde vooral grondstoffen: olie, rijst en arbeidskrachten voor hun oorlogsmachine. Het dagelijks leven werd ondraaglijk. Er was nauwelijks eten, de inflatie schoot omhoog en miljoenen Indonesiërs werden gedwongen tot zware dwangarbeid als romusha.
De omstandigheden waren zo slecht dat volgens een studie van de Verenigde Naties maar liefst 4 miljoen Indonesiërs omkwamen tijdens de Japanse bezetting. Op een bevolking van 68 miljoen was dat bijna 6 procent. Het is iets dat internationaal nauwelijks bekend is, maar Indonesië was één van de zwaarst getroffen landen van de Tweede Wereldoorlog. Onschuldige mensen stierven de hongerdood in een oorlog die nooit de hunne was geweest.
Toen Japan in augustus 1945 capituleerde, liet het een land achter in chaos. De Japanse legers controleerden nog wel de steden, maar er was nauwelijks meer gezag. In dat machtsvacuüm stapten de Indonesische nationalisten naar voren. Op 17 augustus 1945, slechts twee dagen na de Japanse overgave, riepen Soekarno en Hatta in Jakarta de onafhankelijkheid uit.
De Republiek Indonesië was geboren. Direct daarna grepen jeugdgroepen en milities de wapens en bezetten ze politiebureaus en overheidsgebouwen. De situatie escaleerde snel in geweld. Deze periode, die bekend werd als de Bersiap, was chaotisch en meedogenloos.
Het was een wraakfase waarin Europeanen, Indo-Europeanen en mensen die beschuldigd werden van collaboratie met de Japanners het doelwit waren. Duizenden mannen, vrouwen en kinderen kwamen om het leven. De sociale orde stortte in. Toen de Britse en later Nederlandse troepen terugkeerden, vonden ze een land dat volledig was veranderd.
De oude koloniale hiërarchie bestond niet meer. In plaats daarvan stonden gewapende Indonesiërs die onafhankelijkheid eisten. De Indonesische onafhankelijkheidsoorlog die volgde, was echter niet zo simpel als een strijd tussen goede vrijheidsstrijders en slechte kolonialisten. De werkelijkheid was genuanceerder.
Binnen de Indonesische gewapende groepen bestonden verschillende facties die elkaar soms ook bevochten, zoals tijdens de Madiun-affaire. De strijd was bovendien niet onafgebroken. Er werden onderhandelingen gevoerd, daarna laaide het geweld weer op, dan volgden er weer onderhandelingen en opnieuw geweld. Nederland had in 1945 echter geen leger klaarstaan om de archipel te heroveren.
Daarom landden eerst Britse troepen op strategische punten op Java. Zij kwamen al snel in gevecht met de gewapende Indonesische groepen. De vraag was nu of Nederland, dat net zelf was bevrijd en bijna bankroet was, in staat was een leger te financieren om de situatie in de voormalige kolonie onder controle te krijgen. Na de verkiezingen van mei 1946 werd er een rooms- rode coalitie gevormd met de katholieke politicus Louis Beel als minister-president.
Ondertussen maakte de Britse regering duidelijk dat ze niet veel langer militaire steun konden bieden in de Oost. De luitenant-gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, Hubertus van Mook, zei dat hij 75. 000 man nodig had. Een jaar later vroeg hij om 100.
000 man om Java en Sumatra onder Nederlands gezag te krijgen. Een Nederlandse militaire officier, generaal-majoor Wijbrandus Schilling, waarschuwde echter dat een militaire oplossing zeer moeilijk, zo niet onmogelijk zou zijn. Hij had in Atjeh gevochten en wist waarover hij sprak. Hij waarschuwde dat de troepen van de Indonesische Republiek veel sterker waren dan gedacht.
Wat ze aan ervaring misten, compenseerden ze met een hoog moreel. Schilling schatte dat alleen al voor Java 200. 000 man nodig zouden zijn en dat de oorlog tot wel tien jaar kon duren. Hij legde zijn regering een indringende vraag voor: “Kan het slechts 8 miljoen tellende Nederlandse volk, dat zoveel heeft geleden tijdens de Duitse invasie, de drainering verdragen aan personeel en materiële middelen die vereist zijn voor het voeren van een heroveringsoorlog van deze omvang en duur?
” Uiteindelijk werd Schilling buitenspel gezet, maar achteraf gezien had hij volledig gelijk. Nederland koos echter, zowel de regering als het parlement en Van Mook met zijn staf, voor de militaire oplossing. Er werden uiteindelijk twee grote campagnes gelanceerd, eufemistisch “politionele acties” genoemd: midden 1947 en eind 1948. De eerste actie, operatie Product, had een duidelijk economisch doel: het heroveren van de winstgevende plantages op Java en Sumatra.
Nederland voerde dus oorlog om economische redenen. Vandaar het credo: “Indië verloren, rampspoed geboren. ” Nederlands-Indië was lange tijd één van de meest winstgevende delen van het Nederlandse koloniale rijk geweest. Veel beleidsmakers geloofden dat het herstellen van de controle over Indonesië essentieel was om Nederland zelf weer op te bouwen.
Daarnaast speelde wantrouwen een grote rol. Veel Nederlandse politici geloofden dat de Indonesische onafhankelijkheidsleiders hadden samengewerkt met de Japanse bezetters en daarom niet te vertrouwen waren. Vanuit het perspectief van Den Haag had de onafhankelijkheidsverklaring van Soekarno en Hatta geen juridische legitimiteit. De soevereiniteit was niet rechtmatig overgedragen, dus moest eerst de oude orde worden hersteld voordat constitutionele veranderingen konden plaatsvinden.
Nederlandse bestuurders verwachtten een onderhandelde overgang naar een hervormde gemene best, maar onder blijvende Nederlandse invloed. Kortom, Nederland zou en moest de overhand houden. Ook de binnenlandse politiek en de publieke opinie speelden een rol. Veel Nederlanders beschouwden Indonesië als een integraal onderdeel van het Nederlandse koloniale rijk.
Dat was al eeuwen zo en dat zou nog wel even blijven duren, dachten ze. Maar ondanks de Nederlandse militaire operaties stortte het Indonesische verzet niet in. In plaats daarvan raakten Nederlandse troepen verwikkeld in een brute guerrilla-oorlog en een bloedige pacificatie van gebieden die op papier veroverd leken. Ironisch genoeg vielen de meeste doden in de periodes na de grote offensieven.
De Indonesiërs leden veruit de meeste verliezen. De Nederlandse keuze voor oorlog ging gepaard met een verandering aan de top van het Nederlandse leger in Indië. De regering riep generaal Conrad Helfrich terug naar Nederland en schafte zijn commandopositie begin 1946 af, terwijl andere hoge functies opnieuw werden ingevuld. De historicus Remy Limpach schrijft in zijn boek “De brandende kampongs van generaal Spoor” dat één van de grootste fouten die de verantwoordelijken maakten, het onderschatten van de tegenstander was.
Tijdens de bloedige verovering van de archipel door het KNIL, en vooral tijdens de moeizame en nooit definitieve overwinning in de Atjeh-oorlog (1873-1914), ging de militaire leiding er steeds vanuit dat de inheemse tegenstander inferieur was. Dit geringschattende gedrag vertoonden de autoriteiten opnieuw bij de herovering van Indonesië na de Japanse capitulatie. Al tijdens de lange campagne in Atjeh hadden de Nederlanders harde lessen moeten leren, bijvoorbeeld dat Europese oorlogsvoering moest worden aangepast aan de guerrilla-tactieken van de vijand. Maar die les werd keer op keer genegeerd.
De keuze van Nederland om oorlog te voeren in Indonesië was dus geen impulsieve beslissing, maar een bewuste politieke, economische en militaire strategie. Het was een keuze die gebaseerd was op economische belangen, een gevoel van superieure houding en de overtuiging dat Nederland het recht had om zijn koloniale rijk te behouden. Die keuze zou uiteindelijk uitlopen op vier jaar oorlog, tienduizenden doden en een definitief einde van het Nederlandse koloniale rijk.
