Kopenhagen, april 1940. Binnen zes uur gaf Denemarken zich over aan de Duitse invasie. Geen weken, geen maanden. Zes uur.
Dat was de werkelijkheid waarin Frits Klausen dacht zijn moment te hebben gevonden. Klausen was de leider van de DNSAP, de Deense Nationaalsocialistische Arbeiderspartij. Een partij die niet alleen geïnspireerd was door Hitler, maar die bijna volledig was gekopieerd van Hitlers NSDAP. Dezelfde bruine hemden.
Dezelfde hakenkruisarmbanden. Dezelfde programma’s, symbolen en propaganda. Het enige verschil was dat er een Deense vlag naast hing. De partij werd opgericht op 16 november 1930, maar bleef intern verscheurd door conflicten.
Pas in 1933 nam Klausen de leiding over en blies hij de beweging nieuw leven in. Hij zette propaganda op, lanceerde in 1939 met Duitse financiering de krant Vaderlandet, en richtte een paramilitaire tak op, de SA, plus een jeugdorganisatie, de Nationaalsocialistische Jeugd. De ledenaantallen groeiden van ongeveer vijfduizend in 1939 tot twintigduizend in 1943. Boeren, middenklasse, arbeiders.
Maar politiek bleef de partij marginaal. Bij de verkiezingen van 1939 en 1943 haalde ze slechts drie zetels. Op haar hoogtepunt amper 1,8 procent van de stemmen. Er was een diepe tegenstrijdigheid in de partij.
Ze beweerde het Deense nationalisme te verdedigen, maar kopieerde openlijk het Duitse model. Dat bleef wringen. Op 9 april 1940 vielen Duitse troepen Denemarken binnen. Ook Noorwegen werd aangevallen.
De Deense regering koos na enkele uren voor capitulatie. Officieel bleef de Deense regering bestaan. Berlijn had gekozen voor een milde bezettingspolitiek. De Deense regering werd niet afgezet en behield een zekere bewegingsruimte, zolang ze zich economisch en politiek aanpaste aan de Duitse overheersing en industriële en agrarische goederen leverde aan Duitsland.
De Duitsers erkenden officieel de onafhankelijkheid en neutraliteit van Denemarken, terwijl ze in ruil daarvoor Deense bescherming tegen de Britten verwachtten. In de eerste bezettingsjaren kregen Klausen en zijn partij geld en bescherming van de Duitsers. De DNSAP kon haar propaganda openlijk uitbreiden en grootschalige posteracties organiseren. In het najaar van 1940 probeerde Klausen een nationaalsocialistische machtsovername in Denemarken te forceren.
Hij zag zichzelf als de toekomstige leider, klaar om het land om te vormen naar het Duitse ideaalbeeld. Berlijn weigerde hem te steunen. De Duitsers gaven de voorkeur aan de bestaande Deense regering, omdat die stabiliteit en een constante voedselvoorziening garandeerde. Ze geloofden niet dat de DNSAP in staat was om een land te besturen.
Ze wisten ook dat de Deense bevolking een nationaalsocialistische regering niet zou accepteren. De partij die ideologisch zo dicht bij hen stond, werd aan de kant geschoven. Toch leefden Deense politici in angst. De bezetters hielden hen nerveus door te hinten dat ze Klausen met geweld aan de macht konden brengen.
Die dreiging was waarschijnlijk overdreven, maar ze had een politiek doel. Zolang de Deense leiders iets ergers vreesden dan samenwerking – namelijk een marionettenregime met Klausen aan het hoofd – waren ze eerder bereid om met Duitsland te werken. De Denen moesten hun strijdkrachten niet inzetten in Duitslands oorlog tegen de Sovjet-Unie, die op 22 juni 1941 begon. Binnen de Deense regering ontstonden felle discussies over Deense betrokkenheid aan het oostfront.
Opvallend was dat alle coalitiepartijen, ook de sociaaldemocraten, vonden dat het bolsjewisme bestreden moest worden. Het communisme had Denemarken nooit echt bedreigd, maar werd toch als een gevaar gezien. De Deense Communistische Partij mocht legaal blijven bestaan tot augustus 1941, hoewel er al kort na het begin van Operatie Barbarossa arrestaties van communisten hadden plaatsgevonden. Denemarken verbrak de diplomatieke banden met Moskou, sprak officiële steun uit voor de Duitse veldtocht, sloot zich aan bij het Antikominternpact en richtte een commissie op om Deense kolonisten in het oosten te ondersteunen.
Daarnaast was er het Vrijwilligerskorps Denemarken, opgericht een week na het begin van Barbarossa als een gemotoriseerd bataljon. Deense vrijwilligers meldden zich om zich aan te sluiten bij de Waffen-SS. Voor de Deense regering was het cruciaal dat deze mannen vrijwilligers waren. De Duitsers vroegen om dienstplichtigen, maar de Deense regering weigerde.
Ze wilde haar neutraliteit niet opgeven door als bondgenoot van nazi-Duitsland te worden bestempeld en zo een oorlog met de geallieerden te riskeren. Christian Peter Kryssing werd benoemd tot commandant. Hij was een conservatieve nationalist die het nazisme niet steunde, maar wel fel anticommunistisch was. In juli 1941 werden de eerste eenheden naar Duitsland gestuurd.
Daar moesten ze een eed op Hitler afleggen, iets wat inging tegen wat de Deense legionairs was beloofd. Ze droegen geen Deense maar Duitse Waffen-SS-uniformen en gebruikten Duitse wapens. Het was een korps met een Deense naam in Duitse dienst, verdeeld tussen loyaliteit aan het eigen land en gehoorzaamheid aan de bezetter. En dat was precies de tragiek van de hele beweging.
Klausen had zijn partij gemodelleerd naar een ideaal dat hem nooit volledig zou accepteren, en Denemarken zelf wilde hem nooit volgen.
