In 1941 leek de Nederlandse vloot in Nederlands-Indië kansloos tegen de oprukkende Japanners. Maar één man weigerde zich bij de ondergang neer te leggen: Conrad Helfrich. Terwijl anderen kozen voor een wanhopige verdediging, koos hij voor een riskante strategie vol keiharde tegenaanvallen op zee. Zijn belangrijkste wapen?
Onderzeeërs. Sommigen noemden zijn plan briljant, anderen roekeloos. Helfrich werd in 1886 geboren in Semarang, Nederlands-Indië. Hij volgde een opleiding tot marineofficier en specialiseerde zich als torpedo-officier.
Al vroeg in zijn carrière bekleedde hij belangrijke functies, zowel in Nederland als in Indië. In de jaren dertig groeide hij uit tot een sleutelfiguur binnen de marineleiding. Hij was een groot voorstander van een krachtige vloot met artillerieschepen en slagkruisers. Toen Duitsland Nederland bezette, kon het grote vlootbouwplan niet worden uitgevoerd.
Helfrich moest improviseren en richtte zich op een flexibelere strategie: snelle, korte aanvallen om lokaal voordeel te behalen en daarna terug te trekken. Onderzeeboten speelden hierin een cruciale rol. Na de Japanse aanvallen op Pearl Harbor en andere bases in december 1941 verklaarden de Verenigde Staten en hun bondgenoten de oorlog aan Japan. De geallieerden hadden de militaire capaciteiten van Japan ernstig onderschat.
Marinebases in de Filipijnen, Malaya en Nederlands-Indië werden kwetsbaar. Met verouderde onderzeeërs en beperkte reserves probeerden de Nederlanders de Japanse opmars zo lang mogelijk tegen te houden. De Amerikaanse onderzeeërs, gestationeerd bij Manilla, moesten na de val van die basis uitwijken naar Soerabaja op Java. De Nederlandse Koninklijke Marine opereerde al sinds de Eerste Wereldoorlog met onderzeeërs vanuit Soerabaja.
Vijftien Nederlandse onderzeeërs werden ingezet voor de verdediging van de eigen bases en van Singapore. In februari 1942 vielen Singapore en de belangrijke oliehaven Palembang. Op 27 februari verzamelden Japanse strijdkrachten zich voor de aanval op Java. De geallieerde vloot onder leiding van admiraal Doorman vertrok vanuit Soerabaja om het Japanse konvooi te onderscheppen.
In de Slag in de Javazee sloegen de Japanners elke aanval af en brachten de geallieerden zware verliezen toe. Doorman kwam om het leven. Op 9 maart gaven de ABDA-strijdkrachten zich over. De Amerikanen en Nederlanders trokken zich terug naar Australië.
Bij aankomst ontdekten de onderzeebootcommandanten dat Darwin ongeschikt was als marinebasis. Ook de Golf van Exmouth bleek niet te voldoen. Uiteindelijk vielen ze terug op Fremantle in West-Australië, vanwaar ze de strijd voortzetten. Onder leiding van Helfrich boekten Nederlandse onderzeeërs opvallende successen.
Tussen 1941 en 1942 brachten ze ongeveer twintig tot dertig Japanse schepen tot zinken, vooral transportschepen en bevoorradingsschepen. Daarom kreeg Helfrich de bijnaam “Ship-a-day Helfrich”, al was die bijnaam deels propaganda. Een van zijn commandanten was Anton Bussemaker. In de nacht van 11 op 12 december 1941 ondernam hij een gedurfde aanval in de Baai van Pattani op Malakka.
Hij torpedeerde vier Japanse troepentransportschepen. De verliezen waren echter groot. Verschillende Nederlandse onderzeeërs gingen verloren. Ook de O 16 van Bussemaker liep kort na de aanval op een zeemijn en zonk.
Toen de geallieerden zich moesten terugtrekken naar Java, werd de situatie steeds uitzichtlozer. Een deel van de onderzeeërs week uit naar Colombo op Ceylon, andere naar Fremantle, waar ze onder Amerikaans bevel opereerden. Op 2 maart 1942 kreeg Helfrich opdracht naar Ceylon te vertrekken. Hij bracht de rest van de oorlog door in Colombo als Nederlands bevelhebber van de strijdkrachten in het Oosten.
Die functie was vooral administratief en gaf hem weinig voldoening. Er ontstonden spanningen met de civiele autoriteiten, vooral over plannen voor zogenoemde “gezagstroepen” en een “oliebataljon”. Helfrich werkte uiteindelijk mee, maar met tegenzin. Voor Helfrich was deze periode frustrerend.
Hij had geen actief operationeel commando meer en kon slechts van afstand toekijken. Toch was hij erbij toen de oorlog eindigde. Op 2 september 1945 ondertekende hij namens Nederland aan boord van het Amerikaanse slagschip Missouri de Japanse overgave. Kort daarna arriveerde hij in Batavia en werd hij bevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten in Indonesië.
Hij zette zich sterk in om het Nederlandse gezag te herstellen en wees elke samenwerking met Soekarno en de nationalisten af. Na het akkoord van Linggadjati protesteerde hij officieel bij de Nederlandse regering. Hij vond dat de eenheid van het Koninkrijk werd aangetast. Zijn protest leidde niet tot grote veranderingen.
In 1946 nam hij in Nederland de functie van bevelhebber der zeestrijdkrachten op. Tot zijn pensionering in 1948 gaf hij richting aan de wederopbouw van de Koninklijke Marine. Na zijn pensioen bleef hij politiek actief in organisaties die de band tussen Nederland en Indonesië wilden behouden. Dat mocht niet baten.
De Nederlandse regering erkende de Indonesische soevereiniteit in 1949.
