Op 19 december 1948, bij zonsopgang, springen Nederlandse parachutisten boven Java uit de lucht. Binnen enkele uren is het hart van de Indonesische Republiek geraakt. President Soekarno wordt gearresteerd. De Nederlandse vlag wappert opnieuw boven Jogjakarta.
Op papier is het een vlekkeloze militaire overwinning. Maar hier komt het: terwijl Nederland de leiders van de vijand gevangen neemt, verliest het de oorlog. Operatie Kraai bewijst dat je een hoofdstad kunt veroveren en toch een land kunt verliezen. In 1948 was het Koninkrijk der Nederlanden al meerdere jaren in oorlog met de Republiek Indonesië.
De onafhankelijkheidsoorlog was begonnen in augustus 1945, toen de Indonesische nationalist Soekarno de republiek uitriep in de nasleep van de Japanse capitulatie. Japan had de archipel bezet sinds de Nederlandse overgave in maart 1942. Eeuwenlang hadden de Indonesische eilanden deel uitgemaakt van het Nederlandse koloniale rijk. De eerste fase van de oorlog liep van augustus 1945 tot het akkoord van Linggadjati en het vertrek van de Britten eind 1946.
De Britten waren aanvankelijk belast met de ontwapening van de Japanners en de evacuatie van Nederlandse burgers uit de kampen. Maar ze raakten ongewild betrokken bij het conflict. Deze fase werd gekenmerkt door extreem geweld. De tweede fase, van november 1946 tot augustus 1947, werd gekenmerkt door voortdurende schermutselingen en het geleidelijk uiteenvallen van het akkoord van Linggadjati.
Nederlandse troepen breidden hun controle uit via militair optreden dat uitliep op het eerste grootschalige offensief: Operatie Product, in Indonesië bekend als de eerste Nederlandse militaire agressie. Hoewel dit offensief militair succesvol was en leidde tot Nederlandse controle over grote delen van Java en Sumatra, slaagde het er niet in de Indonesische strijdkrachten te vernietigen of het conflict te beëindigen. De derde fase, van augustus 1947 tot december 1948, stond in het teken van Nederlandse pogingen tot pacificatie en consolidatie van het veroverde gebied. De Indonesische strijdkrachten schakelden grotendeels over op guerrilla-oorlogsvoering, terwijl de Nederlandse contrailla-inspanningen weinig effectief bleken.
Politieke ontwikkelingen, waaronder het Renville-akkoord en het neerslaan van de communistische Madiun-opstand, versterkten de internationale positie van de Indonesische Republiek. Nederland genoot geen brede steun van de Indonesische bevolking en kwam steeds verder in het nauw. Dat leidde eind 1948 tot de beslissing een tweede grootschalig offensief te lanceren: Operatie Kraai, in Indonesië bekend als de tweede Nederlandse militaire agressie. Operatie Kraai had een ander doel dan Operatie Product.
De hoofdstad Jogjakarta moest worden aangevallen en de politieke leiders van de Republiek moesten gevangen worden genomen. Ditmaal kreeg de chef-staf van het Koninklijk Nederlands Indisch Leger en het Koninklijk Nederlands Leger in Nederlands-Indië, generaal Simon Spoor, toestemming om op te rukken naar Jogjakarta. Het tweede militaire offensief bestond niet alleen uit een spectaculair luchtoffensief, maar werd geflankeerd door een grootschalige invasie van grondtroepen. Net als bij de eerste actie stootten gemotoriseerde kolonnes langs de hoofdwegen diep door in vijandelijk gebied om snel de belangrijkste steden en knooppunten in te nemen.
Op Oost-Java maakte de marine zelfs gebruik van een landing met amfibische voertuigen. De militaire leiding van het grootste deel van de TNI, het leger van de Republiek Indonesië, wist echter te ontsnappen. De operatie was minder verrassend dan Operatie Product omdat het Indonesische verzet beter was georganiseerd. Opnieuw werd het offensief onder zware internationale druk van de Verenigde Naties op 5 januari gestaakt.
Op het moment van het staakt-het-vuren had Nederland op papier heel Java bezet, evenals grote en strategisch belangrijke delen van Sumatra. De operatie kostte aan Nederlandse zijde 113 levens, terwijl op Java alleen al meer dan drieduizend Indonesiërs om het leven kwamen. Na het offensief volgde opnieuw een grimmige patstelling van guerrilla- en contra-guerrilla-oorlog. Aanvankelijk voerde de Nederlandse krijgsmacht grootschalige zuiveringsacties uit, waarbij intensief gebruik werd gemaakt van artillerie, het Korps Speciale Troepen en de luchtmacht.
Zowel op Java als op Sumatra leed de TNI zware verliezen. Buiten de steden bleef het effectieve Nederlandse gezag echter uiterst beperkt en werd het niet alleen betwist door de TNI, maar ook door rivaliserende gewapende groeperingen. De verharding van het conflict kwam tot uiting in de scherpe stijging van het aantal slachtoffers. Aan Nederlandse zijde steeg het aantal gesneuvelde militairen van vierendertig per maand voor het offensief tot honderdvijfenvijftig per maand erna.
Het geweld escaleerde verder doordat Indonesiërs die militair of bestuurlijk met de Nederlanders samenwerkten – politiemannen, plantagebewakers, informanten, burgerlijke en rechterlijke ambtenaren – door de Republiek werden beschouwd als legitieme doelwitten voor represailles. Ook dit voedde de geweldspiraal. Terwijl plaatselijke republikeinse schaduwbesturen werden opgetuigd, mislukte de Nederlandse poging tot pacificatie zienderogen. Mede door de repatriëring van de eerste lichtingen Nederlandse soldaten kampte de krijgsmacht in de laatste oorlogsjaren met een ernstig tekort aan ervaren militairen, met name in de officiersrangen.
Generaal Spoor stelde met zorg vast dat relatief onervaren militairen vroegtijdig werden bevorderd en verantwoordelijkheden kregen waarvoor zij onvoldoende waren toegerust. De krijgsmacht moest steeds grotere gebieden beheersen en raakte uiteindelijk verspreid over zo’n tweeduizend geïsoleerde buitenposten, gelegen langs of aan het einde van lange aanvoerroutes die onmogelijk permanent te beveiligen waren. Langs deze zogeheten ‘dode wegen’ waren militairen uiterst kwetsbaar voor Indonesische aanvallen. Veel posten hielden zich op den duur meer bezig met overleven dan met zuiveringsacties, laat staan met het ondersteunen van de opbouw van civiel bestuur.
Uit de historiografie blijkt dat de Nederlandse tegenmaatregelen onder deze zware omstandigheden regelmatig ontaardden in contra-terreur. Dit werd ook binnen eigen kring erkend. Een KNIL-soldaat schreef: “We hebben veel te weinig troepen en proberen dat op te lossen door ruwer op te treden, door alles van de weg te schieten en zo nodig kampongs plat te branden. ” Een korporaal noteerde: “Het bevrijden der bevolking lijkt meer op terreur uitoefenen.
”
In april 1949, kort voor zijn dood, bleef Spoor optimistisch. Al was het veelzeggend dat hij nu stelde dat de pacificatie geen drie tot zes maanden maar achttien maanden zou vergen. In Den Haag was het kabinet-Drees aanzienlijk pessimistischer en hechtte het weinig geloof aan Spoors rooskleurige rapportages. Onder zware internationale druk besloot de regering in april de onderhandelingen met de Republiek te hervatten.
Op 7 mei leidde dit tot het akkoord van Roem-Van Rooyen en een staakt-het-vuren. Op 22 juni ontruimden de Nederlanders Jogjakarta. Een gebeurtenis die later zou uitgroeien tot een hardnekkige dolkstootlegende, waarin Nederlandse militairen de nationale en internationale politiek de schuld gaven van de nederlaag die volgens hen militair voorkomen had kunnen worden. Spoor zelf was verre van tevreden over het akkoord, maar bleef op zijn post.
Drie weken later, aan het begin van opnieuw een lange werkdag, kreeg hij een hartaanval en overleed enkele dagen later. Hij had zich letterlijk doodgewerkt. Soekarno keerde begin juli terug naar Jogjakarta nadat Nederland onder internationale druk was gedwongen hem vrij te laten. Het definitieve staakt-het-vuren werd afgekondigd op 10 augustus voor Java en op 14 augustus voor Sumatra.
In de daaropvolgende periode tot aan de soevereiniteitsoverdracht op 27 december 1949 nam het Nederlands-Indonesische geweld aanzienlijk af, in tegenstelling tot het onderlinge Indonesische geweld. Toen het jaar 1950 aanbrak, was de dekolonisatie van Indonesië daarmee een feit, met uitzondering van Nieuw-Guinea. Uiteindelijk werd Nederland ook gedwongen dit laatste deel van zijn voormalige imperium in de Oost aan Soekarno over te dragen.
