Het Rode leger had op 10 oktober 1944 de Oostzeekust bij Palanga bereikt. De landverbinding tussen de Duitse troepen in Letland en het Derde Rijk was voorgoed doorgesneden. Duizenden Duitse soldaten zaten opgesloten in wat bekend zou worden als de Koerland-pocket. Eenieder die dacht dat de Sovjets dit gebied snel zouden veroveren, kwam bedrogen uit.
De Duitsers groeven zich in en hielden er stand tot lang na de dood van Hitler en de val van Berlijn. Pas op 10 mei 1945, twee dagen na de officiële Duitse capitulatie, legden zij de wapens neer. Waarom duurde dit zo lang? En hoe slaagden zij erin om maandenlang afgesneden van de rest van het front te overleven?
Koerland, in het Lets Koerzemee genoemd, was na de Eerste Wereldoorlog onderdeel van de Republiek Letland. In 1940 bezetten de Sovjets het land, maar in de zomer van 1941 werden zij door de Duitsers verdreven. Letland viel onder het Duitse bezettingsbestuur. In april 1944 keerde de oorlog terug met Sovjetbombardementen.
In juli kwam de grootste klap onder de naam Operatie Bagration. Die grootschalige Sovjetaanval hield niet alleen het oog op Wit-Rusland gericht, maar ook op de Baltische staten. Het doel was eenvoudig maar genadeloos: de Duitse Legergroep Noord omsingelen en vernietigen. Begin juli viel Vilnius, en in het oosten van Letland staken Sovjet troepen bij Daugavpils de grens over.
Terwijl eenheden oprukten richting Jelgava, joegen anderen op volle snelheid naar de Golf van Riga. Op 30 juli bereikte het Rode leger de kust bij Tukums. Een bruggenhoofd was geslagen. Kort daarna heroverden de Duitsers de plaats, maar de terreur die de Sovjets in hun korte aanwezigheid hadden achtergelaten, sprak boekdelen.
Burgers werden neergeschoten, vrouwen verkracht, en iedereen die verdacht werd van samenwerking met de Duitsers werd geëxecuteerd. De Letten wisten nu wat hun te wachten stond bij een terugkeer van de Sovjets. De Duitsers leden zware verliezen, maar de Letten vochten mee. Wie een wapen kon dragen, sloot zich aan.
Met de rug tegen de muur weken zij stap voor stap terug, tot zij uiteindelijk in het westen van Letland belandden. Op 5 oktober zette Sovjet-generaal Bagramjan zijn aanval voort richting de Litouwse kust. Vijf dagen later bereikte het Rode leger de zee. De vangenis was dicht.
Diezelfde dag kondigden de Sovjets trots aan dat Riga zou vallen. Terwijl een deel van de Duitse troepen de hoofdstad verdedigde, trokken anderen zich terug naar het laatste bolwerk: Koerland. In de buitenwijken van Riga werd een bloedige achterhoedegevecht geleverd. Vervolgens lieten de Duitsers twee bruggen over de Daugava de lucht in vliegen.
Dat vertraagde de Sovjets, maar blokkeerde ook de ontsnappingsroute voor tienduizenden Letse vluchtelingen. De Duitsers zaten muurvast aan de kust van West-Letland, maar de havens van Liepaja en Ventspils waren nog in hun handen. Hitler riep het gebied uit tot Festung Koerland. Een onneembare vesting, zei hij.
Het was een enorm gebied, bijna half zo groot als België. In die ruimte bevonden zich ongeveer 400. 000 Duitse, Letse en andere soldaten, samen met honderden duizenden burgers en vluchtelingen. Aan de overkant stonden ruim 400.
000 Sovjet soldaten klaar. Het oorspronkelijke plan was om zoveel mogelijk mannen en materiaal per schip naar Duitsland te evacueren. Maar Hitler had een ander idee. Hij zag Koerland als springplank voor een nieuw offensief aan het oostfront.
Onderzeeërs zouden vanuit Letland de Sovjetvloot verdrijven. Die dromen waren niets anders dan illusies. Duitsland had de middelen en mankracht niet meer. Tussen oktober 1944 en maart 1945 lanceerden de Sovjets zes grote offensieven tegen Koerland.
Stalin had gedacht dat het schiereiland binnen enkele weken zou vallen. De werkelijkheid was harder. De Duitse verdediging hield stand en de Sovjetverliezen liepen snel op. Om het moreel thuis niet te ondermijnen, werd een nieuwsembargo ingesteld.
Pas na de Duitse overgave in mei 1945 mochten Sovjetmedia melding maken van wat er in Koerland was gebeurd. Aan Duitse zijde vochten niet alleen Duitsers. Zo’n tienduizend Letten dienden in de SS-divisie, en duizenden vrijwilligers uit Noorwegen, Denemarken en Zweden stonden aan dezelfde kant. Toch stapelden de spanningen zich op.
De Letten vochten op eigen grond, voor een eigen toekomst. Zij hoopten met Duits hulp de onafhankelijkheid terug te winnen die de Sovjets in 1940 hadden afgenomen. Maar het bleek al snel een illusie: Koerland stond op de Duitse lijst om gekoloniseerd te worden. Ook aan Sovjetzijde vochten Letten.
Vaak waren dat mannen die waren opgeroepen in het bezette deel van het land. Op sommige plaatsen stonden Letten tegenover elkaar. Soms vielen de gevechten stil, of deserteerden soldaten die weigerden op hun eigen landgenoten te schieten. Het dagelijks leven in de omsingelde regio was gruwelijk.
Op het platteland, ver van het front, konden boeren en vissers zich enigszins redden. Maar dichter bij de linies lag alles in puin. Dorpen wisselden meerdere keren van bezetter en werden uiteindelijk volledig verwoest. In de havensteden was de situatie wat minder uitzichtloos.
Daar kwamen nog goederen binnen via schepen. Maar die steden zaten ook tjokvol vluchtelingen en werden regelmatig zwaar gebombardeerd. Internationale hulp kwam er niet. Voor veel mensen bleef er maar één optie: vluchten.
Wanhopig probeerden zij een plek te bemachtigen op de kleine vissersboten die richting Zweden voeren. Dat de Duitsers het meer dan een half jaar volhielden, had meerdere oorzaken. De ligging aan de zee speelde een rol, maar ook de sterke onderlinge band binnen eenheden die al sinds 1941 samen vochten. En er leefde een hardnekkige overtuiging: zolang zij de Sovjetdivisies in Koerland bezighielden, kon die niet naar Duitsland zelf doorstoten.
Die overtuiging bleek onjuist. Het oostfront stortte in en de Sovjets rukten op naar Pruisen en Pommeren. Steeds meer Duitse eenheden werden per schip uit Koerland geëvacueerd om elders ingezet te worden. De ene na de andere Duitse haven viel in Sovjethanden.
Daarmee was ook het lot van Koerland bezegeld. Het einde kwam toen het nieuws doordrong dat Duitsland zich op 8 mei had overgegeven. Legergroep Koerland zat in een communicatie-black-out. Het officiële bevel tot overgave bereikte de troepen pas op 10 mei.
Daardoor was dit één van de laatste Duitse legergroepen die in Europa capituleerde. Aanvankelijk ontkende de Duitse radio nog dat de oorlog voorbij was. Het duurde even voordat alle eenheden de waarheid onder ogen zagen en de wapens neerlegden. Op dat moment waren er al zo’n 117.
000 Duitsers en 90. 000 Sovjet soldaten gesneuveld in Koerland. Ongeveer 189. 000 Duitsers werden krijgsgevangen gemaakt.
De meesten kwamen pas jaren later terug, sommigen pas in 1952 of 1953. Ook ongeveer 14. 000 Letten belandden in Sovjetgevangenschap. Niet alleen collaborateurs, maar ook talloze gewone burgers die uit voorzorg werden opgepakt.
Tot in oktober 1945 bleven vissersboten met vluchtelingen naar Zweden varen. Zelfs na de capitulatie was het geweld niet voorbij. Tot in juli 1945 vonden er nog schermutselingen plaats tussen Sovjet-eenheden, lokale milities en verscholen Duitse soldaten. Sommige Letse legionairs wisten te ontsnappen naar Zweden of West-Duitsland.
Anderen kozen een ander pad. Zij sloten zich aan bij verzetsgroepen die doorvochten tegen de Sovjetbezetting. Deze strijders, bekend als de Woudbroeders, hielden stand tot begin jaren vijftig. Voor hen eindigde de oorlog niet in 1945.
Na de overgave begon voor de meeste Koerland-soldaten een jarenlange lijdensweg. Zij verdwenen diep in het Sovjetsysteem, werden afgevoerd naar kampen en ingezet als dwangarbeiders in de mijnbouw of bij wegenbouw. Velen overleefden de eerste winters niet vanwege uitputting, ondervoeding en ziekte. De eerste zieken mochten rond 1947 naar huis, de grote massa pas begin jaren vijftig.
De allerlaatsten keerden in 1955 terug, pas na een diplomatiek bezoek van bondskanselier Adenauer aan Moskou. In diezelfde periode tekenden Duitsland en de geallieerden de eerste grote overgave in de Lüneburger Heide, op 4 mei 1945. Die vormde de opmaat voor de definitieve capitulatie van het Derde Rijk.
Maar in Koerland, afgesneden van al die gebeurtenissen, duurde het nog dagen voordat de stilte viel.
