De samenwerking tussen de nationaalsocialisten en de zionisten is een van de meest ongemakkelijke hoofdstukken uit de geschiedenis. Toch gebeurde het echt. In 1933 sloten nazi-Duitsland en de zionistische beweging een overeenkomst die bekend zou worden als het Havara-akkoord. Het was een deal die honderdduizenden joden hielp ontsnappen uit Duitsland, maar die door de nazi’s tegelijkertijd werd gebruikt om hun eigen economische problemen op te lossen.
Om deze vreemde relatie echt te begrijpen, moeten we eerst terug naar het begin. Het zionisme werd eind negentiende eeuw opgericht door Theodor Herzl, een Oostenrijkse journalist die in zijn boek “Der Judenstaat” pleitte voor een eigen Joodse staat. Er waren allerlei opties overwogen, van Oeganda tot Argentinië, maar uiteindelijk leek Palestina de meest logische keuze. Na de Eerste Wereldoorlog kregen de Britten de controle over dit Ottomaanse gebied.
Ze noemden het het Britse mandaatgebied Palestina. Het aantal Joodse migranten dat vanuit Europa naar dit gebied trok, nam in de jaren twintig en dertig flink toe. Dat leidde tot steeds meer spanningen en gewelddadige confrontaties met de lokale Arabische bevolking. Maar er was nog een ander volk dat naar Palestina trok.
Al sinds de negentiende eeuw hadden Duitse emigranten zich daar gevestigd. Deze groepen stonden bekend als de Palestina-Deutschen. Ze woonden in diverse nederzettingen en waren goed geïntegreerd. Er was een gemeenschap van ongeveer tweeduizend Duitse christenen, waaronder zo’n honderd leden van een protestantse tempelvereniging.
Ze runden scholen, ziekenhuizen en weeshuizen en hadden goede relaties met zowel moslims, christenen als joden. De Britten namen hun eigendommen over tijdens hun opmars in 1917, maar gaven die een paar jaar later terug. Deze Duitse gemeenschap was klein, maar ze speelden wel degelijk een rol in de Duitse politieke plannen voor de regio. Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, veranderde er veel in Duitsland.
De nationaalsocialisten waren geïnteresseerd in de buitenlandse Duitsers en hun relatie met het moederland. Belangrijk was wel dat de NSDAP het buitenlandse partijcellen verbood zich te bemoeien met de binnenlandse zaken van het gastland. Duitsers in het buitenland mochten geen hakenkruisen tonen of uniformen dragen in het openbaar. In Palestina leefden deze Duitsers onder toezicht van de Britten.
De Arabieren zagen hen als mogelijke bondgenoten in hun strijd tegen het zionisme en de Britten, terwijl sommige Britse functionarissen hen juist verdachten van pro-Duitse sympathieën. De Joodse gemeenschap stond vijandig tegenover hen vanwege Hitlers antisemitisme. Ondanks deze verdeeldheid werd in 1932 een kleine NSDAP-afdeling opgericht in Palestina. Het ledenaantal bleef klein, maar groeide wel gestaag.
De Hitlerjugend richtte jeugdkampen op en wist de meeste Duitse kinderen in Palestina te rekruteren. Toch bleef de Duitse gemeenschap kwetsbaar. Ze waren afhankelijk van de goodwill van de Britse autoriteiten. Daarom hielden ze zich gediceerd en vermeden ze het tonen van nazisymbolen in het openbaar.
Het was echter de Havara- of transferovereenkomst die de meest verrassende relatie tussen de nazi’s en de zionisten vormde. Helemaal aan het begin van Hitlers tijd in Duitsland werden joden al snel gescheiden van de rest van de maatschappij. Binnen de zionistische beweging bestond de overtuiging dat joden geen deel uit moesten maken van een niet-Joodse samenleving. En door de opkomst van het nazisme groeide het zionisme onder Duitse joden alleen maar.
Hitler wilde de joden scheiden van de Duitse bevolking. De zionisten wilden een Joodse staat. Dat betekende dat de joden Europa moesten verlaten. Op dat vlak hadden de nazi’s en de zionisten dus een aantal gemeenschappelijke belangen, hoe ongelooflijk dat ook klinkt.
In augustus 1933 werd de Havara-overeenkomst gesloten. De deal werkte als volgt: joden die Duitsland verlieten, stortten hun vermogen in een Duits fonds. Met dat geld werden Duitse goederen naar Palestina geëxporteerd. Daar kregen de immigranten een deel van hun geld terug, na aftrek van allerlei heffingen.
Zo konden ongeveer twintigduizend joden ontsnappen met een deel van hun vermogen. Tegelijkertijd stimuleerde het naziregime de Duitse export. Er werd zelfs een speciale munt geslagen met aan de ene kant de davidster en aan de andere kant de swastika. De president van de Rijksbank, Hjalmar Schacht, steunde de overeenkomst, omdat hij het zag als een manier om de economie te stimuleren en de interne druk over de joodse migratie te verminderen.
Niet alle zionisten waren enthousiast. Sommigen vonden het een schandalig compromis met het naziregime. Ook binnen de nazipartij was er verdeeldheid. Sommigen steunden de Havara-akkoorden om pragmatische redenen, anderen vreesden dat het zou bijdragen aan de opbouw van een Joodse staat met Duitse middelen.
Het debat werd pas beslecht in 1938, toen Hitler persoonlijk besloot dat de Joodse immigratie naar Palestina moest worden voortgezet. Tegelijkertijd kregen nazi-diplomaten in het Midden-Oosten de opdracht om openlijk steun te betuigen aan Arabische nationalistische bewegingen. Na de Duitse invasie van Polen in september 1939 werd het Havara-programma uiteindelijk beëindigd. De Havara-overeenkomst betekent niet dat de nazi’s ooit zionisten waren.
Het toont alleen aan dat het nazibeleid tegenover de joden niet vanaf het begin eenduidig was. Het evolueerde door de jaren heen. De enige constante was een fanatieke haat tegen joden, de overtuiging dat joden de oorzaak waren van alle problemen in Duitsland en dat de joodse kwestie voor eens en voor altijd moest worden opgelost. En wat gebeurde er vervolgens met de Duitsers in Palestina?
Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werden de Palestina-Deutschen door de Britten beschouwd als vijandige vreemdelingen. Dat leidde tot internering, deportatie en verlies van eigendommen. Honderden werden via Egypte naar Australië gedeporteerd, terwijl ongeveer duizend werden uitgewisseld met de Duitse autoriteiten. Hoewel velen al lang in Palestina woonden, betekende dit het einde van hun gemeenschap.
De Tweede Wereldoorlog leidde tot het vrijwel volledige verdwijnen van de Duitse gemeenschap in Palestina. Of Hitler plannen had om Palestina te veroveren, is onduidelijk. Er is geen serieuze aanwijzing voor. Ook Adolf Eichmann en Heinrich Himmler hebben tijdens hun processen nooit gesproken over beleid tegen joden buiten Europa, alleen over het bevel om de joden in Europa uit te roeien.
Toch waren de contacten tussen de nazi’s en zionisten niet helemaal voorbij met het begin van de oorlog. In januari 1941 nam een groep extremistische zionisten uit Palestina contact op met nazi-Duitsland voor mogelijke samenwerking. Deze groep stond bekend als Lechi, de Sterrenbende, officieel de Strijders voor de Vrijheid van Israël. Ze was ontstaan in 1940 en stond onder leiding van Abraham Stern.
Deze geschiedenis is ingewikkeld. Allereerst was er de Hagana, een Joodse paramilitaire organisatie die in 1920 was opgericht om de Joodse gemeenschappen in Palestina te beschermen. Later ging deze op in het Israëlische leger, de IDF. In 1931 ontstond er een radicale afsplitsing, de Irgun, die terroristische aanslagen pleegde tegen Palestijnse Arabieren en de Britten.
In 1940 ontstond daar weer een nog extremere afsplitsing van, Lechi, die de Britten als hun grootste vijand beschouwde. Abraham Stern had eerder de buitenlandse betrekkingen van de Irgun geleid, maar had de groep verlaten vanwege een meningsverschil. Stern vond dat de joden de Britse oorlogsinspanningen pas moesten steunen nadat de Britten de zionisten hun onafhankelijkheid hadden gegeven. Toen dat er niet van kwam, besloot Stern in 1940 een boodschap naar Vichy-Syrië te sturen.
In dat bericht bood hij aan om voor Duitsland te vechten, op voorwaarde dat Hitler het herstel van de oprichting van een Joodse staat binnen zijn historische grenzen op nationale en totalitaire basis zou steunen, in alliantie met het Derde Rijk. Stern wachtte tevergeefs op antwoord. In begin 1942 lanceerde hij kort daarnaeen korte geweldcampagne, in de hoop dat de Britse regering de joden in Palestina hun onafhankelijkheid zou geven. Die aanval mislukte.
De toenadering van Lechi tot nazi-Duitsland was een radicale, wanhopige, en moreel blinde poging om steun te krijgen voor een Joodse staat, door een bondgenootschap aan te gaan met de vijand van hun grootste vijand, Groot-Brittannië. Er is echter geen enkel bewijs dat de nazi’s het voorstel serieus namen. Er werd nooit een formeel antwoord gestuurd en er kwam geen samenwerking tot stand. Historici zien het als een tragische misrekening, niet als een samenzwering.
Sterns overtuiging dat nazi-Duitsland een strategische bondgenoot kon zijn in de strijd tegen het Britse kolonialisme, onthult de omvang van zijn vastberaden nationalisme. De pogingen om zich in 1940 en 1941 aan te sluiten bij de nazi’s tonen het ideologische extremisme van de groep en hun bereidheid om moreel dubieuze allianties aan te gaan als dat hun doel zou dienen om de Britten te verdrijven en een Joodse staat te stichten. Dat Lechi geen sympathie had voor de nazi-ideologie betekent niet dat het een toffe club was. Het waren terroristen.
Dat zegt Stern zelf ook over zijn eigen groep. Tegelijkertijd waren er ook Arabisch-Palestijnse terroristen actief, en die zien we vandaag de dag nog steeds. En er zijn ook Israëlische radicaal-rechtse politici waar iemand als Stern, als hij nog geleefd had, ongetwijfeld trots op zou zijn geweest. De nazi’s negeerden de toenadering van Lechi dus.
Maar Hitler verwelkomde wel de Arabisch-Palestijnse toenadering tijdens de oorlog. Tijdens de Arabische opstand van 1936 tot 1939 negeerden de Duitsers verzoeken om materiële hulp. Maar naarmate de oorlog vorderde, hadden de nazi’s alle bondgenoten nodig die ze konden krijgen. Hitler vond een nieuwe bondgenoot in Haj Amin al-Husseini, de grootmoefti van Jeruzalem.
Deze Arabische nationalist hielp zelfs bij de rekrutering van Bosnische moslims voor een speciale Waffen-SS-divisie. Het blijft een bizarre geschiedenis. De nazi’s hielpen joden emigreren via een overeenkomst met zionisten, terwijl ze tegelijkertijd de Arabieren steunden tegen het zionisme.
En wanhopige extremistische zionisten zochten toenadering tot de grootste vijand van de joden, terwijl het eigenlijk alleen maar ging om één doel: een eigen Joodse staat, om kosten wat het kost.
