Het was begin juli 1940 in Kaunas, Litouwen. De Sovjets hadden het land net bezet en de eerste joodse vluchtelingen stonden al voor mijn kantoor. Ik was Jan Zwartendijk, directeur van Philips in Litouwen, maar sinds kort ook waarnemend consul voor Nederland. Een functie die ik nooit had willen hebben, maar die mijn leven voor altijd zou bepalen.
Het begon allemaal met een echtpaar dat op mijn deur klopte. Isaac Lewin en zijn vrouw, Poolse joden, waren op de vlucht voor de oprukkende Sovjets en de dreiging van de nazi’s. Ze smeekten om hulp, om een uitweg uit Europa. Nederland was bezet door Duitsland, dus een visum voor Nederland was onmogelijk.
Maar Curaçao, een Nederlands gebied in het Caribisch gebied, was nog vrij. Ik wist niet wat ik moest doen. Ik belde mijn leidinggevende, de Nederlandse gezant L. P.
J. de Decker in Riga. Hij gaf me een advies dat het leven van duizenden mensen zou redden. Hij stelde voor om in de paspoorten te schrijven dat voor reizen naar Curaçao geen visum nodig was.
Officieel klopte dat niet helemaal, want de gouverneur van Curaçao moest eerst toestemming geven. Maar die toestemming lieten we expres weg. Ik schreef met de hand in het Frans in hun paspoort dat geen visum nodig was voor Curaçao. Daaronder zette ik de datum en een groot stempel van het Nederlandse consulaat.
Het zag er officieel genoeg uit. Het echtpaar Lewin vertrok met die papieren en wist te ontsnappen. Maar het verhaal verspreidde zich als een lopend vuur door de joodse gemeenschap in Litouwen. Nathan Gutwirth, een Poolse jood met een Nederlands paspoort, hoorde ervan en meldde zich bij mij.
Hij wilde ook weg, naar Curaçao of een ander Nederlands gebied. Ik schreef hetzelfde in zijn paspoort. Maar Nathan bleef niet alleen. Hij bracht andere joden mee, mensen die geen Nederlands paspoort hadden maar ook wilden vluchten.
Al snel stonden er honderden mensen op de stoep van mijn kantoor. Het liep een beetje uit de hand, zei Nathan later. Mijn zoon Rob, die in 1939 in Kaunas was geboren, vertelde later hoe hij het meemaakte. Mijn vader zei altijd: “Als ik met zo’n visum mensen kan helpen en redden, dan doe ik dat.
”
Tussen 24 juli en 3 augustus 1940 schreef ik minstens 2. 345 visa uit. Het was dringen voor het smalle trappetje van mijn kantoor. Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat was ik bezig, bijna non-stop.
De Russen zouden op 3 augustus het consulaat sluiten, de dag dat Litouwen officieel bij de Sovjet-Unie werd ingelijfd. Ik moest zo snel mogelijk werken. Maar een visum voor Curaçao alleen was niet genoeg. De vluchtelingen moesten door de Sovjet-Unie reizen om in Japan te komen, en vandaar naar Curaçao.
Maar de Sovjets eisten niet alleen een visum voor de eindbestemming, maar ook een doorreisvisum voor het volgende land op de route. Dat land was Japan. Nathan Gutwirth klopte aan bij de Japanse consul in Kaunas, Chiune Sugihara. Die zag hetzelfde dilemma als ik en besloot, net als ik, om de joodse vluchtelingen te helpen.
Zonder medeweten van zijn superieuren in Tokio begon ook hij Japanse doorreisvisa af te geven. Opmerkelijk genoeg hebben Sugihara en ik elkaar nooit ontmoet, ook al lagen onze kantoren op slechts tweehonderd meter van elkaar. We hadden wel telefonisch contact. Sugihara werkte met een penseel in keurig Japans schrift, terwijl ik een geïmproviseerde stempel gebruikte.
Op 1 augustus belde hij me op en zei: “Werk alsjeblieft niet zo snel. Ik kan het niet bijhouden. ” Ik had toen al bijna 2. 000 visa afgegeven, terwijl hij er pas zevenhonderd had.
Toch zou uiteindelijk meer dan 2. 000 mensen ook een Japans transitvisum krijgen. Dankzij het Nederlandse Curaçao-visum en het Japanse transitvisum konden de in Litouwen vastzittende joden vertrekken. Ze reisden per trein door Rusland naar Japan.
Hoe en waarom de Sovjets toestemming gaven voor het vertrek van deze groep joden blijft deels onduidelijk. Het lijkt erop dat dit op het hoogste niveau werd besloten. Sommige bronnen noemen Lavrenti Beria, de gevreesde baas van de NKVD. Waarom hij toestemming gaf, is moeilijk te zeggen.
Wat gebeurde er met de 2. 345 joden die dankzij onze visa konden vertrekken? Sommigen bleven in Japan, vooral in de stad Kobe. Anderen reisden door naar de joodse wijk in de Chinese stad Shanghai, waarvoor geen visum nodig was.
Weer anderen vertrokken per boot naar de Verenigde Staten. Een enkeling reisde naar Nederlands-Indië. Na de oorlog vertrokken velen van degenen die in Japan waren gebleven naar Israël of naar Canada. Ik moest zelf in september 1940 Litouwen verlaten.
Terug in Nederland hield ik het bestaan van de Curaçao-visa tijdens de Duitse bezetting geheim. Ook daarna sprak ik er nauwelijks over. Mijn familie kende het ware verhaal niet. Pas na mijn dood op 14 september 1976 werd bekend dat ik duizenden mensen had gered.
Maar erkenning kwam pas laat. Tijdens mijn leven kreeg ik nauwelijks erkenning. In 1997 erkende Yad Vashem mij postuum als Rechtvaardige onder de Volkeren. In hetzelfde jaar werd er een gedenkplaat onthuld in mijn geboortestad Rotterdam.
In 2018 werd een monument onthuld in Kaunas. In september 2023 ontving ik postuum een koninklijke onderscheiding. Maar er was ook een pijnlijke ontdekking. In 2018 verscheen een boek waarin stond dat ik in 1967 door het ministerie van Buitenlandse Zaken was uitgenodigd om te vertellen wat ik tijdens de oorlog had gedaan.
Volgens dat boek kreeg ik tijdens dat gesprek geen lof, maar een berisping. Volgens de consulaire regels had ik de Curaçao-visa nooit mogen afgeven omdat dat in strijd was met de voorschriften. Toen dit bekend werd, werd er onderzoek gedaan in de archieven van Buitenlandse Zaken. Het bleef onduidelijk wie mij in 1967 had ontvangen en wat er precies was gezegd.
Maar één ding was duidelijk: ik verdiende lof en erkenning voor mijn moedige daden, geen berisping. Daarom boden de secretaris-generaal van het ministerie en toenmalig minister Blok in 2018 namens de Nederlandse regering excuses aan aan mijn familie. Het is een verhaal over een gewone man die in een buitengewone situatie besloot om mens te zijn. Het was geen groot plan, geen heldendaad met voorbedachte rade.
Het was een beslissing van alledag, genomen aan een bureau vol gehakt stempel en handgeschreven inkt. Maar het redde duizenden levens. En dat is het enige dat er echt toe doet.
