Toen de Duitsers in mei 1940 Nederland binnenvielen, stonden politieagenten voor een onmogelijke keuze. Bleven ze dienst doen onder Duits gezag, of namen ze ontslag? Sommigen kozen openlijk voor collaboratie en joegen actief op joden en verzetsstrijders. Maar naarmate de oorlog voortduurde, kregen steeds meer agenten gewetensbezwaren en wilden ze ermee stoppen.
Voor hen hadden de Duitsers echter geen genade. Na de Nederlandse capitulatie op 15 mei 1940 kwamen alle ambtenaren, ook de politie, onder Duits gezag te staan. Premier Dirk Jan de Geer was naar Engeland uitgeweken maar gaf vanuit Londen een duidelijke instructie: ambtenaren moesten zo goed mogelijk met de Duitse autoriteiten samenwerken om de bevolking te helpen en de rust te bewaren. Het klonk redelijk, maar al snel bleek dat samenwerken betekende dat agenten moesten optreden tegen hun eigen mensen.
Op 31 augustus 1940, toen nog Koninginnendag, moesten agenten burgers aanhouden die het Wilhelmus zongen of in oranje kleding rondliepen. In het eerste bezettingsjaar werd vervolgens de Ariërverklaring ingevoerd. Alle ambtenaren en leraren moesten schriftelijk verklaren dat ze geen joodse afkomst hadden. Het doel was duidelijk: joodse ambtenaren konden zo ontslagen worden.
Ook politiechefs die niet loyaal genoeg waren aan de bezetter werden vervangen. Het Nederlandse politieapparaat gleed steeds verder in Duitse handen. Via Radio Oranje probeerde de Nederlandse regering in ballingschap de ambtenaren een hart onder de riem te steken. Op 6 november 1940 werd omgeroepen dat een ambtenaar geen burgers mocht bestraffen vanwege hun gezindheid, partij, ras of kerkelijke gemeenschap.
Maar de werkelijkheid was weerbarstiger dan de idealen vanuit Londen. In de zomer van 1940 werden zesduizend nieuwe agenten aangenomen. De Duitsers vonden de Nederlandse politieorganisatie echter te complex. Er bestonden verschillende korpsen: de gemeentepolitie, de Koninklijke Marechaussee, de politietroepen en de veldwachten.
De Duitsers reorganiseerden alles. De Marechaussee verloor zijn militaire status en het predicaat ‘koninklijk’. De politietroepen werden helemaal afgeschaft. De leiding over het Duitse politieapparaat kwam in handen van SS-generaal Hans Albin Rauter.
Daarboven stond Arthur Seyss-Inquart als rijkscommissaris. Hij wilde de openbare orde laten handhaven door de Nederlandse politie, omdat hij simpelweg te weinig Duitse troepen had. De Sicherheitsdienst had slechts vierhonderd SS-mannen in heel Nederland. Ook de Grüne Polizei kampte met een tekort aan manschappen.
De NSB had ondertussen haar eigen paramilitaire beweging, de Weerbaarheidsafdeling (WA), gekleed in zwarte uniformen. Toen de Grüne Polizei in februari 1941 vierhonderd joodse mannen in Amsterdam arresteerde, brak de Februaristaking uit. Een maand later werd het Politie Opleidings Bataljon in Schalkhaar opgericht. Het doel was om Nederlandse agenten te trainen die volledig betrouwbaar waren voor de Duitsers.
Leidinggevenden kregen militaire training en werden ideologisch geschoold. Na enkele maanden werden ze aan het Nederlandse politiekorps toegevoegd. De naam Schalkhaar zou later synoniem worden voor collaborerende agenten. Een jonge agent vertelde later over het dilemma dat hij voelde toen hij naar Schalkhaar werd gestuurd.
Hij had weinig keus: of hij nam de baan bij de politie, of hij moest naar een fabriek in Berlijn. Schalkhaar had een slechte naam en hij wilde er niet ‘genatificeerd’ worden. Als overtuigd katholiek vroeg hij de bisschop om raad. Die adviseerde hem om bij de Nederlandse politie te gaan, omdat hij daar meer voor de bevolking kon doen dan in Berlijn.
De meest controversiële bijdrage van de Nederlandse politie was echter de rol bij de deportatie van Nederlandse joden. De politie werd ingezet om joden op te pakken tijdens razzia’s. In juni 1941 werden 250 Amsterdamse agenten gemobiliseerd om tweehonderd Duitse en Nederlandse joden op te pakken. Er werd gezegd dat ze alleen verhoord zouden worden door de Sicherheitsdienst, maar ze werden rechtstreeks naar concentratiekamp Mauthausen gestuurd.
Inspecteur-generaal van de Nederlandse politie, Wincos van Uggelen, klaagde bij secretaris-generaal van Justitie Jaap Schrieke. Hij vond dat de politie niet gebruikt moest worden om joden op te pakken die niets verkeerds hadden gedaan. Schrieke was echter een overtuigde nationaalsocialist en antwoordde dat de politie nu eenmaal moest doen wat haar gevraagd werd. Op straat was een agent herkenbaar voor de burgers.
Wegduiken achter hun bureau was moeilijk. Bekeurde iemand een burger voor een verkeersovertreding, dan was hij een moffenvriend. Kreeg hij ruzie met een Duitse soldaat, dan was hij juist een goede vaderlander. Tussen zwarte collaboratie, wit verzet en grijze accommodatie waren talloze gradaties mogelijk.
Veel agenten worstelden met een moreel dilemma. Als ze ontslag namen, zou er een loyale nationaalsocialist voor in de plaats komen die zonder probleem de anti-joodse maatregelen zou uitvoeren. Maar bleef hij zitten, dan maakte hij vuile handen. Van Uggelen, die voor de oorlog bij de Marechaussee zat, bleef mede aan vanwege financiële problemen: hij moest alimentatie betalen aan twee ex-vrouwen.
In mei 1942 werd hij ontslagen en gevangengezet. Na de oorlog mocht hij niet terugkeren bij de Nederlandse politie. In februari 1943 schreven de Nederlandse kerken een brief aan Seyss-Inquart. Ze eisten dat politieagenten niet langer werden ingezet voor het oppakken van jonge mannen voor de arbeidsdienst in Duitsland en het arresteren van joden.
Na die brief weigerden veel agenten nog langer voor de Duitsers te werken. Sommigen doken onder. De Duitsers voerden daarop de Sippenhaft in: familieleden van weigerachtige agenten werden opgepakt en naar kamp Vught gestuurd. Eind 1943 zaten daar 150 familieleden van Nederlandse agenten gevangen.
Het verzet nam toe en de Duitsers leden steeds meer nederlagen op het slagveld. De bezetter werd steeds wreder en Nederland zakte af in een spiraal van geweld. Het politiestandrecht werd ingevoerd, waardoor opgepakte burgers zonder proces konden worden doodgeschoten. Pro-Duitse agenten werden doelwit van aanslagen.
Ze hingen daarom bij elkaar en gingen in groepen op jacht naar onderduikers en joden. Na de bevrijding werd een grote zuiveringsoperatie op touw gezet. Leidinggevende agenten die lid waren geweest van de NSB, de WA of de SS werden onmiddellijk ontslagen. Ook agenten die in Schalkhaar waren opgeleid, konden rekenen op ontslag.
Anderen werden geschorst in afwachting van onderzoek. Bijna de helft van alle politieagenten, zo’n veertig tot vijftig procent, werd onderzocht. Twaalf procent werd ontslagen. In totaal kreeg negentien procent van de agenten na de oorlog een straf; 81 procent bleef vrij.
Onder de bijzondere rechtspleging werden negen agenten ter dood veroordeeld. Tientallen verdwenen achter de tralies, vooral zij die operaties hadden geleid of lid waren geweest van speciale eenheden die jaagden op joden, onderduikers en verzetsmensen. Vijftien jaar na de bevrijding waren alle veroordeelden weer vrij.
Ze hadden hun straf uitgezeten of waren eerder vrijgelaten.
