Het monument staat er nog altijd, midden in Kaunas. Een Nederlandse zakenman, Jan Zwartendijk, die daar tijdens de Tweede Wereldoorlog duizenden Joodse vluchtelingen redde. Maar zijn eigen verhaal bleef jarenlang onverteld. In 1940 woonde Zwartendijk met zijn gezin in Kaunas, waar hij directeur was van de Philips-vestiging.
Nederland was net bezet door Duitsland. Zijn werkgever, ambassadeur De Decker in Riga, vroeg hem tijdelijk consul voor Nederland in Litouwen te worden. De vorige consul was ontheven uit zijn functie vanwege de vermeende Duitse sympathieën van zijn vrouw. Zwartendijk stemde toe.
Vanaf juni 1940 werd het Philips-kantoor dus ook een consulaat. Toen de Sovjet-Unie in juli dat jaar Litouwen bezette, meldden zich al snel de eerste Joodse vluchtelingen. Het echtpaar Lewin, Poolse Joden, klopte aan. Ze wilden weg, uit angst voor de Sovjets en wat er nog komen zou.
Een visum voor Nederland konden ze niet krijgen, want Nederland was bezet. Maar Curaçao was nog vrij gebied. Zwartendijk wilde helpen. Hij vroeg De Decker om advies.
Die stelde voor om in het paspoort te vermelden dat er voor reizen naar Curaçao geen visum nodig was. Officieel moest de gouverneur van Curaçao toestemming geven, maar die toestemming liet Zwartendijk expres weg. Zo werd het paspoort een geldig reisdocument met een eindbestemming, en hadden tussenliggende landen de plicht om de houder door te laten. Zijn zoon Rob vertelde later hoe zijn vader te werk ging.
Hij schreef in het Frans in de paspo’ssen dat het Nederlandse consulaat verklaarde dat er voor Curaçao geen visum nodig was. De datum erbij, een groot stempel eronder. Het zag er officieel uit. Het nieuws verspreidde zich als een lopend vuur door de Joods-Poolse gemeenschap.
Nathan Gutwirth, een Poolse Jood met een Nederlands paspoort, bracht zelf anderen mee die ook wilden vertrekken. Binnen korte tijd stonden er honderden mensen op de stoep. “Het liep een beetje uit de hand,” zei Gutwirth daar later over. “Als ik met zo’n visum mensen kan helpen en redden, dan doe ik dat,” zei Zwartendijk tegen zijn zoon.
Tussen 24 juli en 3 augustus 1940 schreef hij 2345 visa uit. Het was dringen voor het smalle trappetje van zijn kantoor. Van ‘s morgens vroeg tot ‘s avonds laat was hij bezig, haast non-stop. Want de Russen zouden het consulaat sluiten op 3 augustus, de dag dat Litouwen officieel werd ingelijfd.
Maar er was een probleem. Naar het westen konden de vluchtelingen niet, dat was Duits gebied. Ze moesten reizen door de Sovjet-Unie. Daarvoor eisten de Sovjetautoriteiten niet alleen een visum met een eindbestemming, maar ook een doorreisvisum van een volgend land op de route, bijvoorbeeld Japan.
Nathan Gutwirth klopte daarom aan bij de Japanse consul in Kaunas, Chiune Sugihara. Ook hij zag het dilemma en besloot de Joodse vluchtelingen te helpen. Zonder medeweten van zijn superieur in Tokio gaf ook hij doorreisvisa af. Opmerkelijk genoeg hebben de twee consuls elkaar nooit ontmoet, hoewel hun kantoren op tweehonderd meter van elkaar lagen.
Ze hadden wel telefonisch contact. “Werk alsjeblieft niet zo snel, ik kan het niet bijhouden,” zei Sugihara op 1 augustus tegen Zwartendijk. Zwartendijk had toen al bijna 2000 visa afgegeven. Sugihara, die met een penseel in net Japans schrift werkte, zat pas op ongeveer zevenhonderd.
Uiteindelijk zouden er meer dan 2000 Japanse transitvisa worden afgegeven. Dankzij het Nederlandse Curaçaovisum en het Japanse transitvisum konden de Joden in Litouwen vertrekken. Eerst per trein door Rusland, dan naar Japan. Hoe en waarom de Sovjets toestemming gaven voor het vertrek van deze groep, blijft deels onduidelijk.
Verschillende bronnen noemen Lavrenti Beria, de gevreesde baas van de geheime dienst. Waarom hij, medogenloos als hij was, toestemming gaf, is moeilijk te zeggen. Van de 2345 Joden die met een Curaçaovisum vertrokken, bleven sommigen in Japan, vooral in Kobe. Anderen reisden door naar de Joodse wijk in Shanghai.
Sommigen vertrokken per boot naar de Verenigde Staten. Een enkeling ging naar Nederlands-Indië. Na de oorlog vertrokken veel van hen naar Israël, anderen kwamen in Canada terecht. Zwartendijk zelf moest in september 1940 Litouwen verlaten.
Terug in Nederland hield hij de Curaçaovisa tijdens de bezetting geheim. En ook daarna sprak hij er weinig over. Pas na zijn dood op 14 september 1976 werd bekend dat hij duizenden mensen had gered. Tijdens zijn leven kreeg hij nooit de erkenning die hij verdiende.
In 1997 erkende Jad Vasjem hem als Rechtvaardige onder de Volkeren. Datzelfde jaar werd een gedenkplaat onthuld in zijn geboortestad Rotterdam. In 2018 kreeg hij een monument in Kaunas, en postuum een koninklijke onderscheiding. In datzelfde jaar verscheen een boek waarin stond dat het ministerie van Buitenlandse Zaken Zwartendijk in 1967 had uitgenodigd om te vertellen over wat hij had gedaan.
In plaats van erkenning zou hij tijdens dat gesprek een berisping hebben gekregen. Volgens de consulaire regels had hij de visa niet mogen afgeven. Toen dat bekend werd, werd er onderzoek gedaan in de archieven. Het bleef onduidelijk door wie Zwartendijk was ontvangen en wat er precies tegen hem was gezegd.
Maar duidelijk was wel dat hij lof en erkenning verdiende, geen berisping. Daarom boden de secretaris-generaal van het ministerie en toenmalig minister Blok in 2018 hun excuses aan aan de familie Zwartendijk. Het monument in Kaunas staat er nog altijd.
Een stille herinnering aan een man die gewoon zijn werk deed, en daarmee duizenden levens redde.
