De wagon stond er verlaten bij, roestig en zwijgend. Veel bezoekers zouden denken dat het een Duitse deportatiewagon was, eentje die tijdens de Tweede Wereldoorlog joden naar de kampen bracht. Maar niets is minder waar. Deze wagon werd gebruikt door de Sovjets, en de slachtoffers waren Letten.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog bezette en annexeerde de Sovjet-Unie de Baltische staten: Estland, Letland en Litouwen. Het was een korte maar gruwelijke bezetting — amper een jaar — maar in die tijd verdwenen tienduizenden mensen in de ijzige stilte van Siberië. Om dat te begrijpen, moeten we terug naar het begin. Vóór de Eerste Wereldoorlog hoorden Estland, Letland en Litouwen bij het Russische rijk.
Maar toen in 1917 de Russische Revolutie uitbrak en de bolsjewieken onder Lenin de macht grepen, veranderde alles. Sovjet-Rusland sloot vrede met Duitsland en het hele Baltische gebied kwam onder Duitse controle te staan. Na de Duitse nederlaag in 1918 trokken de Duitsers zich echter terug. In het machtsvacuüm dat achterbleef, grepen Estse, Letse en Litouwse nationalisten hun kans.
Ze verklaarden zich onafhankelijk en vochten daar vervolgens voor — tegen de bolsjewieken, tegen Duitse vrijkorpsen, tegen iedereen die hun net verworven vrijheid bedreigde. En ze wonnen. Estland, Letland en Litouwen werden onafhankelijk. Maar die onafhankelijkheid zou niet standhouden.
In de jaren dertig brokkelden de jonge democratieën af. Estland werd getroffen door economische crisis en politieke chaos. In 1934 pleegde premier Konstantin Päts een staatsgreep, schorste het parlement en regeerde per decreet. In Letland deed Kārlis Ulmanis hetzelfde: partijen werden verboden, het parlement ontbonden en hij regeerde met steun van de Nationale Garde.
In Litouwen was de democratie al in 1926 omvergeworpen door een militaire coup, waarna Antanas Smetona aan de macht kwam en zijn regime steeds autoritairder werd. De Baltische staten waren dictaturen geworden — maar nog steeds onafhankelijk. Toen kwam het Molotov-Ribbentroppact. Een niet-aanvalsverdrag tussen Hitler en Stalin, met een geheime clausule: de twee dictators verdeelden de landen tussen hen in.
Oost-Polen, de Baltische staten, Bessarabië en Noord-Bukovina vielen aan Stalin toe. In de herfst van 1939 dwong Stalin de Baltische landen om bijstandsverdragen te tekenen. Die gaven Moskou het recht om Sovjettroepen en militaire bases op hun grondgebied te stationeren. Officieel bleven de landen onafhankelijk, maar in werkelijkheid stonden de Sovjets al met één been binnen.
In juni 1940, terwijl Duitsland West-Europa veroverde, stelde Stalin ultimatums. Hij eiste vrije doorgang voor zijn troepen en de vorming van nieuwe, pro-Sovjetregeringen. De Baltische leiders zaten klem: omringd door Sovjettroepen, zonder buitenlandse steun. Ze gaven toe.
Het Rode Leger bezette het volledige grondgebied. Daarna organiseerde Moskou verkapte verkiezingen, gecontroleerd door de NKVD, de geheime politie van Stalin. Alleen pro-Sovjetkandidaten mochten meedoen. De nieuwe parlementen vroegen vervolgens — uiteraard — “vrijwillig” om aansluiting bij de Sovjet-Unie.
In augustus 1940 werden Estland, Letland en Litouwen officieel geannexeerd. De Sovjets presenteerden het als een legale ontwikkeling. In werkelijkheid was het militaire en politieke dwang. En daarna begon de ware terreur pas.
Moskou zette een grootschalige sovjetisering in gang. Staatsinstellingen werden ontmanteld, politieke partijen verboden, de economie genationaliseerd. Censuur werd ingevoerd, religieuze organisaties kwamen onder druk, onderwijs en cultuur werden hervormd naar Sovjetmodel. Maar het allerergste was de repressie van de NKVD.
In de nacht van 13 op 14 juni 1941 voerden de Sovjets hun eerste grote deportatiegolf uit. In één gecoördineerde operatie werden tienduizenden Esten, Letten en Litouwers uit hun huizen gehaald. Politieke leiders, officieren, intellectuelen, ondernemers — maar ook gewone gezinnen. Mannen werden vaak gescheiden van hun families en naar Goelagkampen gestuurd of direct geëxecuteerd.
Vrouwen en kinderen belandden in afgelegen nederzettingen in Siberië en Kazachstan. De omstandigheden waren wreed. Gebrek aan voedsel, ziekte en het extreme klimaat eisten vele levens. Precies een week later viel Hitler het Molotov-Ribbentroppact aan en lanceerde Operatie Barbarossa.
Het was 22 juni 1941, de grootste militaire invasie aller tijden. De Sovjettroepen, slecht voorbereid, trokken zich in wanorde terug. In Litouwen nam het anticommunistische verzet het initiatief en veroverde strategische plekken — nog vóór de Duitsers arriveerden. Daarbij vielen doden.
Toen de nazi-troepen de Baltische staten binnentrokken, werden ze door veel inwoners als bevrijders begroet. De Sovjetterreur lag nog vers in het geheugen. Zeker omdat NKVD-eenheden, vóór ze vluchtten, nog snel politieke gevangenen vermoordden. Baltische politici en militaire leiders hoopten dat de Duitsers hun onafhankelijkheid zouden herstellen.
Maar niets was minder waar. De nazi’s maakten de Baltische gebieden onderdeel van Rijkscommissariaat Ostland en voerden een streng beleid. Politieke autonomie werd niet toegestaan. De economieën werden volledig uitgeperst voor de Duitse oorlogsindustrie.
En grote delen van de Joodse bevolking werden systematisch vermoord door Einsatzgruppen, lokale collaborateurs en Duitse politie-eenheden. De Baltische aspiraties werden genegeerd. Zelfs militaire eenheden die voor de Duitsers wilden vechten, kwamen onder directe Duitse controle te staan. Vanaf 1943 keerde het tij.
De Sovjet-Unie won terrein aan het Oostfront. In 1944 lanceerde het Rode Leger de grote Baltische operatie: de Duitse linies in Wit-Rusland werden doorbroken en het Sovjetleger rukte snel op richting de Baltische kust. Estland, Letland en Litouwen werden in de zomer en herfst van 1944 stap voor stap heroverd. De Duitsers werden uiteindelijk ingesloten in Koerland.
Maar die herovering was geen bevrijding. Vrijwel onmiddellijk herstelde Moskou de Sovjetmacht — gevolgd door nieuwe deportaties, repressie en een langdurige guerrillaoorlog van Baltische verzetsgroepen die tot in de jaren zestig zou duren. Estland, Letland en Litouwen bleven tot rond 1990 onder communistisch bewind. Pas onder Gorbatsjov en zijn perestrojka-hervormingen kwam er ruimte voor openlijke politieke uitingen.
Honderdduizenden mensen gingen de straat op, waaronder tijdens de beroemde Baltische Weg in 1989: een menselijke keten van bijna zeshonderd kilometer. Litouwen ging voorop. In maart 1990 verklaarde het als eerste de onafhankelijkheid. Moskou reageerde met economische druk en later met geweld — zoals de tragische gebeurtenissen in Vilnius in januari 1991.
Estland en Letland volgden met eigen verklaringen. Toen de mislukte staatsgreep in Moskou in augustus 1991 de Sovjetmacht verder ondermijnde, erkende de internationale gemeenschap snel de Baltische soevereiniteit. Kort daarna viel de Sovjet-Unie uiteen. De drie staten werden volledig onafhankelijke republieken.
Die roestige wagon daar — hij vertelt het verhaal dat lang verzwegen werd. Niet van de nazi’s, maar van Stalin. En de Letten, Esten en Litouwers die hem nooit hebben mogen vergeten.
