Na 1945 leek het Nederlandse leger in Indonesië op een bij elkaar geraapt zootje. Geen strakke uniformen meer, maar een wirwar van helmen, wapens en tenues. De ene soldaat droeg een Nederlandse helm, de ander een Britse of Amerikaanse. De ene had een Lee-Enfield-geweer, de ander een Amerikaans wapen of een oude M95-karabijn.
En de uniformen? Daar was geen beginnen aan. Maar dit rommelige beeld had een reden. Na de Tweede Wereldoorlog lagen zowel Nederland als Indonesië in puin.
Toch wilden de Nederlanders terugkeren naar hun kolonie. Dat betekende dat ze vrijwel vanuit het niets een complete strijdmacht moesten opbouwen. Voor de oorlog werd Nederlands-Indië verdedigd door twee hoofdmachten: het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger, kortweg het KNIL, en de Koninklijke Marine. Na de oorlog kwam daar de Koninklijke Landmacht (KL) uit Europa bij.
Zowel het koloniale leger als het Nederlandse leger moesten vanaf nul worden heropgebouwd. Daarbij leunden ze zwaar op Britse militaire structuren. Interessant detail: KNIL-eenheden die na de Japanse verovering in 1942 naar Australië waren uitgeweken, droegen in die tijd al een mix van Nederlandse en Amerikaanse uitrusting. De Nederlandse helm en de klewang bleven, maar de beenwindsels werden vervangen door slobkousen en de wapens kwamen uit Amerika, zoals de Springfield.
Die Amerikaanse fase was echter tijdelijk. Toen de Nederlanders na 1945 terugkeerden, schakelde het KNIL geleidelijk over op een meer Brits georiënteerde uitrusting, vooral omdat Britse troepen aanvankelijk de controle hadden na de Japanse capitulatie. De laatste Britse troepen vertrokken eind 1946. Vanaf begin dat jaar stond het Nederlandse leger onder leiding van luitenant-generaal Simon Spoor, die het bevel voerde over alle Nederlandse troepen in de archipel.
In 1946 namen de Nederlandse troepen officieel het gezag van de Britten over op Java en Sumatra. Eerst opereerden Nederlandse bataljons zelfstandig, maar al snel werden ze samen met KNIL-eenheden ingedeeld in zeven brigades. Op Java vielen deze brigades, elk ongeveer 3500 man sterk, onder divisiehoofdkwartieren. Er waren twee belangrijke divisies: de A-divisie in Soerabaja en de B-divisie in Bandoeng.
Elke divisie had eigen ondersteunende eenheden, zoals verbindingsdiensten, tanks, artillerie en logistiek. Een brigade was een compacte maar krachtige formatie, opgebouwd uit infanteriebataljons, artillerie, verkenningseenheden, genie, medische diensten, transport en onderhoud. Naarmate het conflict escaleerde, kwamen er meer troepen. In 1946 arriveerden dienstplichtigen van de Nederlandse Eerste Divisie, bijgenaamd 7 December.
Zij werden omgevormd tot de C-divisie. Begin 1947 volgde een tweede lichting die de D-divisie vormde. Deze eenheden werden strategisch verspreid. De C-divisie opereerde volledig in West-Java, terwijl de brigades van de D-divisie werden ingezet in Oost-Java, Zuid-Sumatra en Noord-Sumatra.
Beide divisies waren lichte infanterie-eenheden gericht op mobiliteit. Het Indonesische terrein was bepalend. Grootschalige divisiegevechten waren zeldzaam. Dichte jungle, moeilijk terrein en guerrillaverzet maakten kleinere, flexibele operaties noodzakelijk.
Alleen tijdens grote offensieven, zoals Operatie Product en Operatie Kraai, opereerden divisies als geheel. Meestal traden divisies op als planners en coördinatoren, terwijl brigades het daadwerkelijke gevecht voerden. Die brigades waren zo ingericht dat ze zelfstandig konden opereren. Tegen het einde van 1946 waren de Nederlandse strijdkrachten al aanzienlijk: ongeveer 55.
000 KNIL-militairen en 41. 000 KL-soldaten. Maar dat veranderde snel. Begin 1947 was de reguliere landmacht al groter dan het KNIL.
Eind dat jaar telde de Koninklijke Landmacht ongeveer 79. 000 man en het KNIL net geen 60. 000. In 1948 groeide het totaal tot ongeveer 140.
000, met een piek van 148. 000 in 1949. Toch vertellen die cijfers niet het hele verhaal. Ondanks de groei kampte Nederland met een ernstig tekort aan infanterie, vooral in 1948 en 1949.
Soldaten waren uitgeput. Na drie jaar dienst mochten velen terug naar huis. Ook het KNIL kreeg te maken met demobilisatie en verlof. Zelfs de mariniersbrigade moest worden ingekrompen.
Het KNIL was een unieke en complexe organisatie, opgebouwd uit vrijwilligers uit het hele koloniale rijk. Soldaten tekenden contracten zowel in Nederland als in Indonesië. Na de oorlog was er echter een groot tekort aan manschappen. Daarom werden dienstplichtigen en reserveofficieren uit Nederland gevraagd langer te blijven.
Pas in 1948 konden zo’n 5900 van hen met verlof. Belangrijk om te weten: het KNIL was multi-etnisch. Er vochten niet alleen Nederlandse jongens mee. Sterker nog, meer mensen van kleur dienden in het KNIL.
Maar het gezag was ongelijk verdeeld. Officieren waren meestal Nederlands, terwijl de meeste soldaten Indonesisch waren, aangevuld met Europeanen en Indo-Europeanen. Tijdens de oorlogsjaren was het aandeel Nederlandse soldaten relatief hoger, omdat belangrijke wervingsgebieden op Java en Sumatra onbereikbaar waren. Daarom werd vooral gerekruteerd onder minderheden zoals Ambonezen en Menadonezen, die als loyaal werden beschouwd.
In december 1949 telde het KNIL meer dan 66. 000 man, waarvan ruim 51. 000 Indonesiërs. De uitrusting was een groot probleem.
Na de oorlog waren zowel Nederland als Indonesië economisch uitgeput. Jaren van Duitse en Japanse bezetting hadden industrieën verwoest en grondstoffen uitgeput. De Nederlanders hadden simpelweg niet de middelen voor een modern leger. Ze waren afhankelijk van buitenlands materieel.
Grote hoeveelheden wapens en voertuigen kwamen uit Britse, Canadese en Australische wapendepots. Soms werd materiaal direct geleverd door eenheden die nog in de regio aanwezig waren. Toch bleef er een tekort. Nederlandse eenheden gebruikten wat beschikbaar was, inclusief Japanse buitgemaakte wapens en oud KNIL-materieel.
De Indonesiërs maakten overigens nog vaker gebruik van Japanse wapens. Op foto’s zien we de klewang nog regelmatig. Die kon immers ook dienen als hakmes voor in de jungle. Af en toe kwam ook de M95-karabijn voor.
Voor zover bekend werd die laatste niet veel gebruikt in deze oorlog. Ook heb ik geen foto’s gezien van het M95-geweer, de langere versie, in deze oorlog. Ik neem aan dat dat wapen daarom nauwelijks werd gebruikt. Maar verbeter me als ik fout zit.
Hoe dan ook, het resultaat was een zeer gemengd arsenaal. Toch ontstond er enige standaardisatie. De meeste infanteriewapens waren Brits: de Lee-Enfield-geweren, zowel de SMLE Mark III als de No. 4 Mark I, ondersteund door de Sten en de Bren.
Voor zwaardere ondersteuning waren er mortieren en de Vickers-mitrailleur. De artillerie draaide om de Britse 25-ponder. KNIL-eenheden gebruikten vaak een aangepaste, kortere versie. Mobiliteit was eveneens geïmproviseerd: een mix van jeeps, vrachtwagens en pantservoertuigen.
Tanks zoals de M3 Stuart werden ingezet, ondanks hun beperkingen in de jungle. De luchtmacht, de ML-KNIL, gebruikte toestellen uit de oorlog, zoals de B-25 Mitchell en de P-51 Mustang. Uiteindelijk was het Nederlandse leger in Indonesië allesbehalve uniform. Het was een leger uit nood geboren, samengesteld uit restmaterieel van over de hele wereld.
Toch was het in staat om grootschalige operaties uit te voeren. De vraag was alleen: hoelang kon dat zo doorgaan? Een Nederlandse officier, generaal-majoor Wibrandus Schilling, waarschuwde al vroeg dat het heroveren van Indonesië extreem moeilijk zou zijn. Hij had ervaring in Atjeh en wist hoe lastig guerrillaoorlog was.
Volgens hem waren de Indonesische troepen sterker dan verwacht en compenseerden ze hun gebrek aan ervaring met hoog moreel. Hij schatte dat alleen al voor Java 200. 000 man nodig waren en dat de oorlog wel tien jaar kon duren. Zijn waarschuwing werd genegeerd, maar uiteindelijk had hij gelijk.
Zoals gezegd bestond de Nederlandse militaire macht uit meerdere onderdelen. De kern werd gevormd door het KNIL en de KL. Daarnaast had het KNIL een eigen luchtmacht, de ML-KNIL. De marine verzorgde logistiek en transport, maar zette ook mariniers in als elite-infanterie.
Deze mariniers waren deels in de Verenigde Staten getraind en droegen Amerikaanse uniformen. Daarnaast waren er speciale eenheden, zoals het Korps Speciale Troepen, gespecialiseerd in contra-guerrillaoperaties. Tot slot waren er de zogeheten commando’s, een term die zowel kon slaan op in Europa getrainde elitesoldaten als op kleine, agressieve eenheden in het veld. In de praktijk werkten al deze onderdelen samen.
KNIL en KL vochten zij aan zij. Mariniers ondersteunden operaties en speciale eenheden voerden zelfstandige missies uit. Het Nederlandse leger in Indonesië was geen strak georganiseerde machine, maar een complex en geïmproviseerd geheel. Ondanks militaire successen, zoals tijdens Operatie Kraai in 1948-49, waarbij de Indonesische leiding werd gevangengenomen, kwam er internationale druk om de strijd te beëindigen.
En dat roept de vraag op: hadden de Nederlanders deze oorlog ooit kunnen winnen?
