Het was april 1944 en de wereld keek naar de Stille Oceaan, waar de Amerikanen hun genadeloze eilandhopcampagne voerden. Generaal Douglas MacArthur richtte zijn pijlen op Hollandia, het huidige Jayapura, een afgelegen kustplaats in Nederlands-Nieuw-Guinea. Het was een cruciaal schaakstuk in zijn strategie om op te rukken naar Japan. Gesteund door een kolossale vloot van meer dan tweehonderd schepen en acht vliegdekschepen, begon de aanval met een verwoestend luchtbombardement dat honderden Japanse vliegtuigen op de grond vernietigde.
De verdedigers maakten weinig kans. Bijna negentig procent van het Japanse garnizoen bestond uit oudere, slecht getrainde dienstplichtigen. Op 22 april stormden vijftigduizend Amerikaanse soldaten aan land tijdens een van de grootste amfibische operaties van de hele oorlog. De elfduizend Japanse verdedigers ontweken een grote confrontatie en vluchtten de oerwouden in.
Ze waren gebonden aan een erecode die overgave verbood. De rustige, geïsoleerde kustplaats, waar voorheen slechts één postboot per maand arriveerde, werd vrijwel direct opgeslokt door een kolossale militaire machine. De haven krioelde van de honderden schepen en dagelijks landden er 250 Dakota-vliegtuigen met voorraden. Een ware stad van barakken, hangars en kampen verrees uit het niets om onderdak te bieden aan uiteindelijk honderdvijftigduizend Amerikaanse soldaten.
Binnen 48 uur gingen de eerste Nederlandse koloniale ambtenaren aan land. Voor het eerst sinds de Japanse machtsovername was er weer een officiële Nederlandse aanwezigheid gevestigd. De overlevende Japanse troepen maakten een loodzware tocht naar het westen door een bergachtig oerwoud, op zoek naar versterkingen. Lokale Papoea’s, aangespoord door Nederlandse functionarissen die 25 cent boden per gedode Japanse soldaat, achtervolgden de gevluchte troepen.
Deze premiejagers moesten de afgesneden oren van de vijand meenemen als bewijs van levering. Een grimmige trofee die ook door sommige Amerikaanse soldaten werd overgenomen, die de Japanse oren soms als souvenir naar huis stuurden. De terugtocht door het oerwoud betekende een ware slachting. Los van de aanvallen door Papoea’s hadden de Japanners te maken met enorme voedseltekorten.
Het gros van hun bevoorrading hadden ze moeten achterlaten. Weinigen kenden het tropische regenwoud en velen waagden zich aan gras, wortels, insecten en wormen. Van de elfduizend vluchtenden kwamen er tienduizend om. Er kwamen zelfs gevallen van kannibalisme voor.
Terwijl de ogen van de wereld in juni 1944 op de stranden van Normandië waren gericht, voerde de Amerikaanse oorlogsmachine in de Stille Oceaan het tempo op. MacArthur nam het eiland Biak in en stampte daar direct enorme vliegvelden uit de grond. Tegen het midden van de zomer bracht admiraal Nimitz het Japanse keizerrijk een catastrofale slag toe door Saipan en Guam op de Marianen te veroveren. Vanaf daar konden Amerikaanse B-29-bommenwerpers het Japanse vasteland rechtstreeks bestoken.
Het was een strategische ramp en de Japanse premier Hideki Tojo werd gedwongen af te treden. Tegen september rukte het geallieerde offensief op tot aan Morotai, het noordelijkste puntje van de Molukken. Dit eiland was de ultieme hoofdprijs: een perfecte springplank voor de bevrijding van de Filippijnen. Hoewel de Amerikanen de officiële grootschalige invasie al na een paar weken, begin oktober 1944, hadden voltooid en de strategische vliegvelden hadden veiliggesteld, gingen de gevechten op het eiland in werkelijkheid door tot het einde van de Tweede Wereldoorlog.
De geallieerden, Amerikanen later versterkt door Australiërs, hadden alleen het vlakke zuidwesten van Morotai nodig om vliegvelden en havens aan te leggen. Omdat het bergachtige binnenland en de dichte jungle totaal geen militaire waarde hadden, besloot MacArthur geen troepen achter de vijand aan te sturen. De geallieerden verschansten zich achter een zwaar bewaakte linie rondom het vliegveld. De resterende Japanse soldaten trokken zich terug in de jungle.
Bovendien slaagde het Japanse leger er tussen september en november 1944 in om duizenden extra soldaten als versterking over te brengen van de nabijgelegen eilanden. Ze ontketenden een uitputtende guerrillaoerlog, voerden hinderlagen uit op geallieerde patrouilles en probeerden de vliegvelden te infiltreren en te saboteren. Maar de duizenden Japanse soldaten in de jungle raakten geïsoleerd. In de loop van 1945 kwamen veruit de meesten niet om door kogels, maar door tropische ziekten en pure hongersnood.
Eén Japanse soldaat, Teruo Nakamura, wist daar in zijn eentje te overleven en werd pas in december 1974 ontdekt, bijna dertig jaar na het einde van de oorlog. Ook het enorme eiland Borneo was verdeeld. Het had een Nederlands-Indisch deel, Kalimantan, en een Brits deel, Noord-Borneo. De havensteden Tarakan en Balikpapan werden aangevallen door de Australiërs.
Deze plaatsen waren belangrijk vanwege hun olie. Tussen mei en juli 1945 lanceerden de geallieerden een aanval op Borneo, te beginnen bij Tarakan. De heroveringen werden uitgevoerd door de negende Australische divisie, die eerder in 1941 en 1942 in Noord-Afrika bij Tobroek en El Alamein had gediend, evenals in Nieuw-Guinea in 1943. Het plan was om Tarakan in drie weken in te nemen, maar de Japanners hielden twee maanden stand.
Er vielen bijna negenhonderd Australische slachtoffers, onder wie 225 gesneuvelden. Op 1 juli werd Balikpapan aangevallen, de grootste amfibische landing met Australische troepen ooit. De manschappen behoorden tot de zevende divisie, veteranen uit het Midden-Oosten en Nieuw-Guinea. Balikpapan was een van ’s werelds rijkste oliegebieden en een belangrijke leverancier voor de Japanse oorlogsmachine.
De Japanners waren tegen 9 juli al uit het kustgebied verdreven en drie weken na de landing gaven ze hun stellingen op om zich terug te trekken in de ruige heuvels van het eiland. Van de 850 Australische slachtoffers kwamen 229 man om het leven. Naast de Australiërs namen eind april 1945 ook enkele Nederlandse KNIL-eenheden deel aan de herovering. Twee maanden later scheepten de geallieerden er alweer olie.
Andere gebieden zagen pas geallieerde soldaten nadat Japan gecapituleerd had. Toch kregen sommigen al eerder te maken met geallieerde bommen. Jakarta werd in september 1944 gebombardeerd. In januari 1945 werd Palembang op Sumatra gebombardeerd vanwege de olieraffinaderijen.
Per ongeluk werd in maart een moskee geraakt. In Zuid-Celebes viel een bom op een Japans interneringskamp voor vrouwen. Ondertussen stonden de Nederlanders te trappelen om het koloniale gezag te herstellen. In de afgelegen Indonesische provincies die sinds 1944 waren bevrijd – West-Nieuw-Guinea, Morotai, Borneo – wapperde de Nederlandse driekleur weer.
De mensen waren dankbaar en stroomden toe om het Wilhelmus te zingen. Ze waren blij dat er een einde was gekomen aan de Japanse overheersing. Op Java en delen van Sumatra, die veel dichter bevolkt en politiek bewuster waren, was de situatie totaal anders. Toen Japan op 15 augustus capituleerde, riep Soekarno twee dagen later de Indonesische onafhankelijkheid uit.
Zij zaten absoluut niet te wachten op geallieerde troepen om hen te bevrijden. Eerst gingen de Britten aan land en later de Nederlanders. Wat dreef de Nederlanders eigenlijk om sowieso terug te keren?
Ze waren immers zelf net vijf jaar bezet geweest.
