De eerste Nederlandse fascistische partij was het Verbond van Actualisten, opgericht in 1923, geïnspireerd op Mussolini’s Italië. Maar de beweging versplinterde in de jaren twintig en verdween. Pas toen Hitler in Duitsland aan de macht kwam, kreeg het nationaalsocialisme hier voet aan de grond. Er ontstonden kleine partijen, zoals de NSNAP, die extreem antisemitisch was en Nederland wilde laten opgaan in Duitsland, en het Zwarte Front, een christelijk-fascistische beweging.
Beiden bleven marginaal. Toen kwam de NSB. In Utrecht, niet ver van het Domplein, richtten Anton Mussert en Cornelis van Geelkerken eind 1931 de Nationaal-Socialistische Beweging op. Ze noemden zichzelf geen partij, maar een beweging.
Nationaal en corporatistisch. Het corporatisme stelde de klassesamenwerking centraal, in plaats van de klassenstrijd. De samenleving zou niet georganiseerd worden via politieke partijen of individuele stemmen, maar via beroepsgroepen. De maatschappij als een lichaam, waarin elk onderdeel – arbeider, boer, ondernemer – zijn functie had, maar harmonieus moest samenwerken om het geheel gezond te houden.
Dat programma had voor iedereen iets te bieden. Ondernemers kregen erkenning van particulier eigendom, arbeiders een stakingsverbod opgelegd en een arbeidsplicht in de toekomstige staat. Voor arbeiders was er winstdeling in sommige bedrijven, een gunstige pensioenregeling en een ziektekostenverzekering. Maar ze moesten bezield worden door gemeenschapszin, offervaardigheid en solidariteit.
Niet het belang van de eigen klasse stond voorop, maar dat van het hele volk. Daarom verwierpen ze het marxisme, het socialisme en het communisme. Ze zagen zichzelf niet als extreemrechts. Ze profileerden zich als de derde weg: niet socialistisch, marxistisch of communistisch, maar ook niet liberaal-kapitalistisch.
Ze zagen zichzelf als nationalistisch. En die naam zat in hun eigen naam: de Nationaal-Socialistische Beweging. Toen Mussert gevraagd werd of de beweging nu fascistisch of nationaalsocialistisch was, antwoordde hij: of onze beweging nationaalsocialistisch of fascistisch heet, is in wezen onverschillig. Het gaat niet om de vlag, maar om de lading.
We imiteren niet. We zijn bijvoorbeeld niet antisemitisch en importeren niet kant-en-klaar het Italiaanse fascisme. Maar dat was later niet meer waar. In tegenstelling tot het Duitse nationaalsocialisme hadden de NSB’ers geen drang naar Lebensraum.
De koloniën, vooral Nederlands-Indië, moesten behouden blijven. Er kwam geen agressief expansionistisch beleid, maar het Nederlandse leger moest wel versterkt worden. En waar de Duitsers ‘Sieg Heil’ riepen bij de Hitlergroet, riepen de NSB’ers ‘Houzee’. Aanvankelijk was de partij niet antisemitisch.
Maar dat veranderde in de loop van de jaren dertig. Het kwam niet van de leider, maar van onderaf. Tegen het einde van 1934 verklaarde Mussert, om de partij bijeen te houden, dat joden geen leidinggevende posities binnen de partij mochten bekleden. Tegenover de buitenwereld beweerde hij niets tegen Nederlandse joden te hebben.
Maar in 1935 werd dat overboord gegooid, toen Duitsland de Neurenberger rassenwetten aannam. Vanaf dat moment richtte de NSB zich vooral op het Duitse nationaalsocialisme. En daarmee raakte de partij verstrikt in haar eigen web. Hoe kon een partij die beweerde ultranationalistisch te zijn zich richten op haar buurland?
Al in 1933 werd de NSB beschuldigd van landverraad. Haar leden werden gezien als dienaren van Hitler. De NSB beweerde typisch Nederlands te zijn, maar het marcheren, de uniformen en de exercities werden niet als typisch Nederlands gezien. Door zich aan te sluiten bij de leer van nazi-Duitsland moest de NSB ook alle politieke beslissingen van Hitler verdedigen en rechtvaardigen.
Dat bleek in 1938, tijdens de Kristallnacht, de nacht van het gebroken glas. Een door de nazi’s georganiseerde pogrom tegen Duitse joden. Mussert betreurde de Duitse methode, maar bij hem ontstond het schrikbeeld dat de joden een oorlog in Europa zouden veroorzaken. Meer en meer begon hij Nederland en zelfs de hele wereld te zien als een strijdtoneel tussen het volk en de joden.
Hij bedacht een plan om alle joden gedwongen naar Guyana te laten emigreren. Dat was het zogeheten Guyanaplan. Hij schreef: twee werelden botsen, de joodse en de volkse wereld. Liberalisme, kapitalisme en marxisme behoorden tot de joodse wereld, fascisme en nationaalsocialisme tot de volkse.
Binnen de partij waren er meningsverschillen die een rol zouden spelen in de oorlog. De fundamentele tegenstelling tussen Anton Mussert en zijn rivaal Meinoud Rost van Tonningen draaide om de vraag of Nederland als zelfstandige entiteit moest blijven voortbestaan of volledig moest opgaan in een groot Duits rijk. Mussert pleitte voor een Germaanse confederatie van staten waarin Nederland zijn autonomie zou behouden. Andere vooraanstaande leden, zoals Henk Feldmeijer en Rost van Tonningen, pleitten voor een Germaans rijk waarin Nederland zou opgaan.
Mussert was in de eerste plaats een nationalist die het Italiaanse fascisme als voorbeeld zag. Voor hem stond de Nederlandse natie centraal. Zijn ideaal was de stichting van Groot-Nederland, ook wel de Groot-Nederlandse gedachte genoemd, waarin Nederland zou worden samengevoegd met Vlaanderen en de overzeese koloniën. In die visie zou Nederland een gelijkwaardige en zelfstandige bondgenoot van Duitsland worden, met behoud van eigen vlag en identiteit.
Rost van Tonningen daarentegen was een radicale aanhanger van de SS-ideologie. Voor hem was de Nederlandse staat slechts een administratieve bijkomstigheid, ondergeschikt aan het Germaanse ras. Zijn visie was die van een groot Germaans rijk waarin alle volkeren van Germaans bloed onder direct gezag van Berlijn verenigd zouden worden. In de praktijk betekende dat Nederland zou ophouden te bestaan en gereduceerd zou worden tot een provincie van Duitsland.
Waar Mussert nog probeerde enige afstand tot de Duitse bezetter te bewaren om de schijn van onafhankelijkheid te wekken, was Rost van Tonningen een onvoorwaardelijke volgeling van Himmler en Hitler. Hij verwierp de christelijke moraal en de Nederlandse nationale symbolen ten gunste van een radicale rassenleer en een nieuw heidens wereldbeeld. In dat opzicht was Rost van Tonningen veel radicaler dan Mussert. Die strijd leidde tot diepe scheuren binnen de NSB.
Terwijl Mussert probeerde de politieke macht in handen te houden als leider van het Nederlandse volk, werd hij door Rost van Tonningen en de SS voortdurend ondermijnd. Tijdens de bezetting profiteerden de Duitsers van die rivaliteit door Mussert als formeel uithangbord te gebruiken om de bevolking rustig te houden, terwijl ze via Rost van Tonningen en de Nederlandse SS de werkelijke nazificatie en economische uitbuiting van Nederland organiseerden. Uiteindelijk bleek Musserts visie een illusie, omdat de werkelijke machthebbers in Berlijn de overkoepelende Germaanse staat van Rost van Tonningen als einddoel voor ogen hadden. En ook van die visie kwam uiteindelijk niets terecht, omdat Duitsland de oorlog in 1945 verloor.
Dus hoe zou Nederland eruit hebben gezien als Mussert de macht had gekregen? Dan zou er sprake zijn geweest van een autoritaire corporatieve staat. Op politiek vlak zou het parlementaire stelsel vrijwel direct zijn afgeschaft. In dat systeem zou er geen plaats meer zijn voor oppositie.
Mussert zou als leider de absolute macht hebben gekregen, waarbij de ministerraad aan hem persoonlijk verantwoording schuldig zou zijn, in plaats van aan het volk. De rechtsstaat met onafhankelijke rechters en grondrechten zou zijn vervangen door een rechtsorde die volledig in dienst stond van het volksbelang, zoals gedefinieerd door de partij. De economie zou zijn omgevormd tot een geleide economie. De vrije markt en de invloed van grote banken zouden aan banden zijn gelegd, om plaats te maken voor een corporatieve organisatie.
Werkgevers en werknemers zouden gedwongen worden samen te werken in bedrijfschappen onder streng overheidstoezicht, en stakingen zouden verboden zijn. Dat zou gepaard gaan met grootschalige werkverschaffingsprojecten, vergelijkbaar met de Duitse autobanen, om de werkloosheid te bestrijden en de nationale tucht te vergroten. De media, het onderwijs en de cultuursector zouden onder toezicht worden geplaatst van een ministerie om de nationaalsocialistische idealen te verspreiden. De volksgemeenschap zou de norm zijn.
Iedereen die niet in dat plaatje paste – politiek andersdenkenden zoals communisten en socialisten, of raciaal andersdenkenden, zoals joden – zou naar de rand van de samenleving worden gedrukt of vervolgd worden. Nederland zou in alle waarschijnlijkheid een bondgenootschap hebben gesloten met fascistisch Italië en nazi-Duitsland. Mussert zou hebben ingezet op de vorming van Groot-Nederland door de annexatie van Vlaanderen, waardoor een machtig blok aan de Noordzee zou ontstaan. Maar los van de Duitse inval zou dit nieuwe Nederland onvermijdelijk in de invloedssfeer van Berlijn zijn beland.
Ondanks Musserts hoop op zelfstandigheid zou Nederland feitelijk een vazalstaat van het Duitse rijk zijn geworden.
