Het was 1945 en Nederland was net bevrijd na vijf jaar bezetting. Het land lag in puin, de economie was kapot en miljoenen mensen hadden geleden onder de Duitse bezetting. Toch besloot dezelfde regering, amper twee jaar later, een oorlog te beginnen aan de andere kant van de wereld. Niet om zichzelf te verdedigen, maar om een kolonie terug te veroveren die allang niet meer onder Nederlands gezag wilde staan.
Om te begrijpen waarom Nederland dit deed, moeten we terug naar de jaren dertig. Nederlands-Indië, het huidige Indonesië, was toen de kroonjuweel van het Nederlandse koloniale rijk. Rubber, olie en tin stroomden naar Nederland en vulden de staatskas. De kolonie was niet alleen een symbool van macht, maar ook een economische levensader.
Maar onder de oppervlakte groeide de onvrede. Een nieuwe generatie nationalistische leiders, onder wie Soekarno en Mohammed Hatta, eisten openlijk onafhankelijkheid. De Nederlandse autoriteiten reageerden met harde hand. Politieke organisaties werden in de gaten gehouden, activisten gevangengezet of verbannen.
Het koloniale bestuur leek stabiel, maar rustte in werkelijkheid op repressie. Toen Duitsland in 1940 Nederland binnenviel, raakte het bestuur in Indië afgesneden van het moederland. De Nederlandse bestuurders probeerden de verdediging te versterken, maar hun middelen waren beperkt. Japan keek intussen met hongerige ogen naar de olierijke eilanden.
Begin 1942 vielen de Japanners binnen en veroverden ze Nederlands-Indië binnen enkele maanden. Voor veel Indonesiërs betekende dit een einde aan eeuwen van Nederlandse overheersing. Ze begroetten de Japanners aanvankelijk als bevrijders. Japan beweerde te vechten voor Azië en beloofde een einde te maken aan het westerse kolonialisme.
Die belofte bleek al snel een leugen. De Japanners waren vooral geïnteresseerd in grondstoffen: olie, rijst en arbeidskrachten. Miljoenen Indonesiërs werden gedwongen om te werken aan spoorlijnen en andere projecten, onder de naam romusha. Velen overleefden de erbarmelijke omstandigheden niet.
De cijfers zijn nauwelijks doorgedrongen in het internationale bewustzijn, maar Indonesië was één van de zwaarst getroffen landen van de Tweede Wereldoorlog. Volgens een studie van de Verenigde Naties kwamen maar liefst vier miljoen Indonesiërs om het leven, op een bevolking van 68 miljoen. Dat is bijna zes procent van de bevolking. Eén op de zeventien inwoners stierf, niet door eigen toedoen, maar in een strijd tussen Japan en Nederland om de bodemrijkdommen van hun land.
Toen Japan in augustus 1945 capituleerde, bleef Indonesië achter in chaos. De Japanse legers controleerden nog wel de steden, maar hun gezag brokkelde snel af. In dat machtsvacuüm traden de nationalistische leiders naar voren die zich jarenlang in het geheim hadden voorbereid. Op 17 augustus 1945, slechts twee dagen na de Japanse overgave, riepen Soekarno en Hatta in Jakarta de onafhankelijkheid van Indonesië uit.
De Republiek was geboren. Direct namen jeugdgroepen en milities de wapens op en bezetten ze politiebureaus en overheidsgebouwen. De situatie escaleerde razendsnel in geweld. Deze periode, die later bekend werd als de Bersiap, was chaotisch en bloederig.
Jonge Indonesische nationalisten keerden zich tegen Europeanen, Indo-Europeanen en iedereen die verdacht werd van collaboratie. Duizenden mannen, vrouwen en kinderen kwamen om. De sociale orde stortte in veel gebieden volledig in. Toen Britse en later Nederlandse troepen terugkeerden, troffen ze een land aan dat onherkenbaar was veranderd.
De oude koloniale hiërarchie was verdwenen, vervangen door gewapende Indonesiërs die hun onafhankelijkheid wilden verdedigen. De oorlog die volgde, de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog van 1945 tot 1949, was echter geen simpel verhaal van heldhaftige vrijheidsstrijders tegen wrede kolonialisten. Er waren binnen Indonesië verschillende facties die elkaar soms ook bevochten, zoals tijdens de Madioenaffaire. En het was geen voortdurende strijd.
Er waren periodes van onderhandelingen, gevolgd door geweld, opnieuw onderhandelingen en weer geweld. Nederland had in 1945 geen leger klaarstaan om de archipel te heroveren. Daarom landden eerst Britse troepen op strategische punten op Java en kwamen ze al snel in gevecht met de gewapende Indonesische groepen. De Britse regering maakte echter duidelijk dat ze niet lang militair zouden blijven steunen.
De vraag was of Nederland, financieel vrijwel bankroet, een leger kon financieren dat de situatie onder controle kon krijgen. Luitenant-gouverneur-generaal Hubertus van Mook vroeg eerst om 75. 000 man, een jaar later om 100. 000.
Maar er was één officier die waarschuwde dat een militaire oplossing vrijwel onmogelijk zou zijn. Zijn naam was Wibrandus Schilling, een generaal-majoor die decennia eerder in Atjeh had gevochten. Hij wist dat de troepen van de Indonesische Republiek veel sterker waren dan gedacht. Wat ze aan ervaring misten, compenseerden ze met hoog moreel.
Schilling schatte dat alleen al voor Java 200. 000 man nodig zouden zijn en dat de oorlog tot tien jaar kon duren. Hij legde zijn regering een confronterende vraag voor: kon het kleine Nederlandse volk, dat zoveel had geleden tijdens de Duitse invasie, de inzet van mensen en materieel wel verdragen die een oorlog van deze omvang zou vereisen? Een oorlog zoals die nooit eerder in de koloniale geschiedenis was voorgekomen?
Uiteindelijk werd Schilling buiten spel gezet. Maar achteraf had hij gelijk. Nederland koos echter voor een militaire oplossing, zowel in Den Haag als in Jakarta. Er werden uiteindelijk twee grote offensieven gelanceerd, eufemistisch politionele acties genoemd, in 1947 en 1948.
De eerste actie, operatie Product, had een duidelijk economisch doel: het heroveren van de winstgevende plantages op Java en Sumatra. Hier zien we het kernmotief van Nederland. De kolonie was lange tijd één van de meest winstgevende delen van het Nederlandse rijk geweest. Veel beleidsmakers geloofden dat het herstellen van de controle essentieel was voor de wederopbouw van Nederland zelf.
Het credo was dan ook: Indië verloren, rampspoed geboren. Daar kwam nog bij dat Nederlandse politici ervan overtuigd waren dat de Indonesische onafhankelijkheidsleiders met de Japanse bezetters hadden samengewerkt en dus niet te vertrouwen waren. De onafhankelijkheidsverklaring van 1945 had volgens hen geen juridische legitimiteit. De soevereiniteit was nooit rechtmatig overgedragen.
Eerst moest de oude orde worden hersteld, pas daarna konden constitutionele veranderingen plaatsvinden. Ook de publieke opinie speelde een rol. Veel Nederlanders beschouwden Indonesië als een onlosmakelijk onderdeel van het Nederlandse rijk. Dat was al eeuwen zo en zou volgens hen nog wel even blijven voortduren.
Maar de militaire operaties leverden niet op wat Nederland hoopte. Het Indonesische verzet stortte niet in. Nederlandse troepen raakten verwikkeld in een brute guerrillaoorlog. Veel van de slachtoffers vielen niet tijdens de grote offensieven, maar in de periodes daarna, tijdens de pacificatie van gebieden die op papier al waren veroverd.
De Nederlandse militaire leiding had de tegenstander structureel onderschat. Dat patroon was al zichtbaar tijdens de Atjeh-oorlog, van 1873 tot 1914, toen de Nederlanders met grote moeite en nooit definitief een deel van Atjeh hadden veroverd. Steeds weer ging de militaire leiding uit van een inferieure inheemse tegenstander. Die geringschattende houding toonden de autoriteiten opnieuw bij de herovering van Indonesië.
Ze hadden tijdens hun campagne in Atjeh juist harde lessen moeten leren over guerrilla-tactieken en het aanpassen van de Europese oorlogsvoering aan de realiteit ter plaatse. De les was nooit echt geleerd. De oorlog eindigde uiteindelijk niet met een Nederlandse militaire overwinning, maar met onderhandelingen. Nederland erkende de Indonesische soevereiniteit, maar bleef nog jarenlang gebukt gaan onder de financiële en menselijke kosten van een oorlog die geen enkele van de doelen had bereikt.
De kolonie was verloren en de rampspoed die men vreesde, bleef uit.
