Bij zonsopgang op 19 december 1948 springen Nederlandse parachutisten uit de lucht boven Java. Binnen enkele uren is het hart van de Indonesische Republiek geraakt: president Soekarno wordt gearresteerd en de Nederlandse vlag wappert opnieuw boven Jakarta. Op papier is het een vlekkeloze militaire overwinning. Maar terwijl Nederland de leiders van de vijand gevangen neemt, verliest het de oorlog.
Operatie Kraai bewijst dat je een hoofdstad kunt veroveren en toch een land kunt verliezen. Om te begrijpen hoe dat kon, moeten we terug naar 1945. Op 17 augustus, vlak na de Japanse capitulatie, roept de nationalist Soekarno de Republiek Indonesië uit. Japan had de eilanden bezet sinds de Nederlandse overgave in maart 1942, maar eeuwenlang maakten ze deel uit van het Nederlandse koloniale rijk.
Nederland wil die macht niet zomaar opgeven. Van augustus 1945 tot eind 1946 is de Nederlandse militaire aanwezigheid aanvankelijk beperkt. Het land is net bevrijd en veel soldaten zitten verzwakt in Japanse krijgsgevangenkampen. Daarom ontwapenen Britse troepen de Japanners en evacueren ze Nederlandse burgers.
Toch raken de Britten ongewild betrokken bij het conflict. Deze eerste fase wordt gekenmerkt door extreem geweld, waaronder de Bersiap-periode en de Slag om Soerabaja. In de tweede fase, van november 1946 tot augustus 1947, brokkelt het akkoord van Linggadjati langzaam af. Nederland voert het eerste grootschalige offensief uit: Operatie Product, in Indonesië bekend als de eerste Nederlandse militaire agressie.
Het offensief is militair succesvol en leidt tot controle over grote delen van Java en Sumatra, maar het vernietigt de Indonesische strijdkrachten niet en beëindigt het conflict niet. De derde fase, van augustus 1947 tot december 1948, staat in het teken van Nederlandse pogingen tot pacificatie. De Indonesische strijdkrachten schakelen over op guerrilla-oorlogsvoering, terwijl de Nederlandse contra-illa-inspanningen weinig effectief blijken. Politieke ontwikkelingen, waaronder het Renville-akkoord en het neerslaan van de communistische opstand in Madiun, versterken de internationale positie van de Republiek.
Nederland geniet geen brede steun van de Indonesische bevolking en komt steeds verder in het nauw. Uiteindelijk leidt dat tot de beslissing om eind 1948 een tweede grootschalig offensief te lanceren: Operatie Kraai, de tweede Nederlandse militaire agressie. Ditmaal krijgt generaal Simon Spoor toestemming om op te rukken naar Jakarta en de politieke leiding van de Republiek gevangen te nemen. Het offensief bestaat niet alleen uit een spectaculair luchtoffensief, maar wordt geflankeerd door een grootschalige invasie van grondtroepen.
Gemotoriseerde colonnes stoten diep door in vijandelijk gebied om snel de belangrijkste steden in te nemen. Op Oost-Java gebruikt de marine zelfs amfibische landingsvoertuigen. Toch is de verrassing minder groot dan bij de eerste actie, omdat de Indonesiërs beter zijn georganiseerd. Het grootste deel van de TNI, het leger van de Republiek, weet te ontsnappen.
Opnieuw wordt het offensief onder zware internationale druk van de Verenigde Naties op 5 januari gestaakt. Op dat moment heeft Nederland op papier heel Java en grote delen van Sumatra bezet. Maar de prijs is hoog: 113 Nederlandse levens en meer dan 3. 000 Indonesische doden op Java alleen.
Na het offensief volgt een grimmige patstelling van guerrilla- en contra-guerrilla-oorlog. Nederland voert grootschalige zuiveringsacties uit met artillerie, het Korps Speciale Troepen en de luchtmacht. De TNI lijdt zware verliezen, maar buiten de steden blijft het Nederlandse gezag uiterst beperkt. Het wordt niet alleen betwist door de TNI, maar ook door rivaliserende gewapende groeperingen.
Het geweld escaleert. Aan Nederlandse zijde stijgt het aantal gesneuvelde militairen van 34 per maand voor het offensief naar 155 per maand erna. Indonesiërs die met de Nederlanders samenwerken, worden door de Republiek beschouwd als legitieme doelwitten voor represailles. Ook dat voedt de geweldspiraal.
Terwijl lokale republikeinse schaduwbesturen worden opgetuigd, mislukt de Nederlandse pacificatie zienderogen. Door de repatriëring van de eerste lichtingen soldaten kampt de krijgsmacht met een ernstig tekort aan ervaren militairen. Generaal Spoor stelt met zorg vast dat relatief onervaren militairen vroegtijdig worden bevorderd en verantwoordelijkheden krijgen waarvoor ze niet zijn toegerust. De krijgsmacht raakt verspreid over zo’n 2.
000 geïsoleerde buitenposten langs lange aanvoerroutes die onmogelijk permanent te beveiligen zijn. Veel posten houden zich meer bezig met overleven dan met zuiveringsacties. De Nederlandse tegenmaatregelen ontaarden regelmatig in contra-terreur. Een soldaat schrijft: “We hebben veel te weinig troepen en proberen dat op te lossen door ruwer op te treden, door alles van de weg te schieten en zo nodig kampongs plat te branden.
” Een korporaal noteert: “Het bevrijden der bevolking lijkt meer op terreur uitoefenen. ”
In april 1949 blijft Spoor optimistisch, al is het veelzeggend dat hij nu stelt dat pacificatie geen 3 tot 6 maanden, maar 18 maanden zal vergen. In Den Haag is het kabinet aanzienlijk pessimistischer en hecht het weinig geloof aan zijn rooskleurige rapportages. Onder zware internationale druk besluit de regering in april 1949 de onderhandelingen met de Republiek te hervatten.
Op 7 mei leidt dit tot het akkoord van Roem-Van Rooyen en een staakt-het-vuren. Op 22 juni ontruimen de Nederlanders Jogjakarta, een gebeurtenis die later uitgroeit tot een hardnekkige dolkstootlegende. Nederlandse militairen geven de politiek de schuld van de nederlaag die volgens hen militair voorkomen had kunnen worden. Spoor zelf is verre van tevreden over het akkoord, maar blijft op zijn post.
Drie weken later, aan het begin van opnieuw een lange werkdag, krijgt hij een hartaanval en overlijdt enkele dagen later. Hij heeft zich letterlijk doodgewerkt. Soekarno keert begin juli terug naar Jogjakarta nadat Nederland onder internationale druk is gedwongen hem vrij te laten. Het definitieve staakt-het-vuren wordt afgekondigd op 10 augustus voor Java en op 14 augustus voor Sumatra.
In de periode daarna neemt het Nederlands-Indonesische geweld aanzienlijk af, in tegenstelling tot het onderlinge Indonesische geweld. Wanneer het jaar 1950 aanbreekt, is de dekolonisatie van Indonesië een feit, met uitzondering van Nieuw-Guinea. Uiteindelijk wordt Nederland ook gedwongen dit laatste deel van zijn voormalige imperium aan Soekarno over te dragen. Later komt Indonesië onder het bewind van de dictator Suharto.
Maar dat is een ander verhaal, dat begint waar dit verhaal eindigt.
