Toen de Eerste Wereldoorlog in augustus 1914 uitbrak, werd een groot deel van Europa meegesleurd in een verwoestend conflict. Maar Spanje bleef er officieel buiten. De regering onder premier Eduardo Dato verklaarde op 4 augustus 1914 de neutraliteit. Toch was die neutraliteit allesbehalve passief.
Achter gesloten deuren liet Spanje aan Groot-Brittannië weten dat het een zogenaamde “welwillende neutraliteit” tegenover de geallieerden zou aannemen. Spanje zou niet meevechten, maar wel stilzwijgend één kant bevoordelen. Om te begrijpen waarom Spanje neutraal bleef, moet je kijken naar zijn positie voor de oorlog. Spanje was geen militaire macht.
Het leger had te weinig middelen. Het politieke systeem was instabiel. En het land had nog steeds last van het verlies van zijn laatste koloniën aan de VS in 1898. Deelname aan een Europese oorlog was een riskante gok.
Economisch was Spanje sterk verbonden met Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, die al snel belangrijke geallieerden zouden worden. De handel met deze landen domineerde de Spaanse import en export. Neutraliteit was dus niet alleen een politieke keuze, maar ook een economische noodzaak. Op het eerste gezicht leek neutraliteit een zegen.
Terwijl de oorlog Europa verwoestte, kende Spanje een economische opleving. Grote industrielanden richtten zich volledig op oorlogsproductie, waardoor Spanje kon inspringen als leverancier van voedsel, mineralen en grondstoffen. De export steeg en bepaalde sectoren floreerden. Op papier verdiende Spanje aan de oorlog waarin het zelf niet vocht.
Maar deze welvaart had een prijs. De opbrengsten werden ongelijk verdeeld. Terwijl industriëlen en exporteurs rijk werden, hadden gewone Spanjaarden het moeilijk. Basisproducten zoals brood werden schaars en duur.
Inflatie steeg en sociale spanningen namen toe. Spanje vocht misschien niet aan het front, maar intern begon het land te scheuren. Ook over de oorlog zelf raakte de Spaanse samenleving diep verdeeld. Er ontstond een felle ideologische strijd tussen twee kampen: de germanófilos die Duitsland en de centrale mogendheden steunden, en de aliadófilos die de kant van de geallieerden kozen.
Dat was meer dan een debat over buitenlandse politiek. Het weerspiegelde diepere maatschappelijke tegenstellingen. Conservatieve elites, monarchisten en de katholieke kerk neigden vaak naar Duitsland, dat zij zagen als beschermer van de traditionele orde. Liberalen, intellectuelen en een groot deel van de arbeidersklasse sympathiseerden juist met Frankrijk en Groot-Brittannië, die zij beschouwden als vertegenwoordigers van democratie en vooruitgang.
Koning Alfonso XIII speelde een complexe rol. Officieel bleef hij neutraal, maar hij werd bekend om zijn humanitaire inspanningen, zoals het helpen van krijgsgevangenen en het mogelijk maken van communicatie tussen families die door de oorlog waren gescheiden. Zijn acties leverden hem internationale lof op, maar onderstreepten ook de bijzondere positie van Spanje: dicht genoeg bij de oorlog om betrokken te zijn, ver genoeg om directe gevechten te vermijden. Toch is het idee dat neutraliteit Spanje volledig beschermde misleidend.
De oorlog speelde op onverwachte manieren het land binnen. Spanje werd een centrum van spionage, propaganda en economische oorlogsvoering. Zowel de geallieerden als de centrale mogendheden zagen het land als strategisch belangrijk. De ligging, met controle over de toegang tussen de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee, maakte Spanje cruciaal voor handel en militaire logistiek.
Duitse agenten waren actief in heel Spanje en probeerden geallieerde bevoorradingslijnen te verstoren en de publieke opinie te beïnvloeden. Britse en Franse inlichtingendiensten deden hetzelfde in omgekeerde richting. Sabotageplannen, geheime operaties en propagandacampagnes veranderden Spaanse steden in stille slagvelden. Kranten stonden vol tegenstrijdige verhalen terwijl beide kampen de steun van Spanje probeerden te winnen.
Een van de belangrijkste aspecten van Spanjes rol was zijn grondstoffen. Het land was rijk aan mineralen zoals ijzererts en lood, essentieel voor moderne oorlogsvoering. Beide partijen wilden toegang tot deze mineralen, maar in de praktijk belandde het grootste deel bij de geallieerden. Dat was geen toeval.
De Spaanse regering sloot vrijwel uitsluitend handelsakkoorden met geallieerde landen, waardoor economische banden met Duitsland effectief werden verbroken. Een sleutelrol in deze pro-geallieerde koers werd gespeeld door Álvaro de Figueroa, een invloedrijke liberale politicus die van 1915 tot 1917 premier was. Ook bekend als graaf Romanones, pleitte hij openlijk voor nauwere banden met de geallieerden en stelde hij zelfs de neutraliteit ter discussie. In een beroemd artikel met de titel “Neutralidades que matan” betoogde hij dat buiten de oorlog blijven uiteindelijk schadelijk kon zijn voor de nationale belangen van Spanje.
Romanones beperkte zich niet tot woorden. Zijn regering onderhandelde over belangrijke handelsakkoorden met Groot-Brittannië en Frankrijk. Een daarvan, bekend als het Cortina-akkoord, hield in dat Spaans ijzererts werd geruild voor Britse steenkool, een essentiële grondstof voor de Spaanse industrie. Deze overeenkomsten maakten de Spaanse economie nog afhankelijker van de geallieerde oorlogsinspanningen.
Spanje speelde ook een belangrijke rol in de bevoorrading van Gibraltar, een Brits gebied aan het zuidpunt van het Iberisch Schiereiland. Ondanks officiële neutraliteitswetten leverde Spanje voedsel, steenkool en andere essentiële goederen aan Gibraltar. Deze steun was vooral belangrijk tijdens grote geallieerde operaties, zoals campagnes in het oostelijke Middellandse Zeegebied. De export naar Gibraltar nam tijdens de oorlog sterk toe en laat zien hoe flexibel neutraliteit in de praktijk werd toegepast.
Toch bleef deze houding niet zonder reactie. Duitsland voerde druk uit, vooral via zijn onbeperkte duikbootoorlog. Duitse onderzeeërs vielen scheepvaart aan in de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee. Spaanse schepen werden niet gespaard.
In de loop van de oorlog werden meer dan tachtig Spaanse schepen tot zinken gebracht. Deze aanvallen brachten Spanje dicht bij deelname aan de oorlog. De publieke verontwaardiging groeide en de politieke druk nam toe. Toen Duitse onderzeeërs in 1918 het Spaanse schip Ramón de Larrinaga tot zinken brachten, protesteerde de Spaanse regering fel en eiste compensatie.
Zelfs koning Alfonso XIII, die soms als pro-Duits werd gezien, raakte steeds gefrustreerder. Toch verklaarde Spanje nooit de oorlog. Daar waren meerdere redenen voor. Militair had Spanje weinig toe te voegen aan de al enorme legers van de geallieerden.
Politiek was het land instabiel, met frequente regeringswisselingen en groeiende sociale onrust. In 1917 beleefde Spanje een grote crisis met militaire opstanden en revolutionaire stakingen. Misschien nog belangrijker was dat de geallieerden zelf niet bijzonder happig waren op Spaanse deelname. Spanje leverde al waardevolle economische en logistieke steun zonder grote tegenprestaties te eisen.
Toetreding van Spanje zou de diplomatie alleen maar ingewikkelder maken zonder veel extra voordeel te bieden. Ook Spaans-Guinea, het huidige Equatoriaal-Guinea, speelde een rol. Dit neutrale gebied werd een toevluchtsoord voor Duitse troepen die na 1916 uit Kameroen vluchtten. Hoewel Spanje strikt neutraal bleef, vonden duizenden soldaten en Kameroense burgers daar onderdak.
Toen de oorlog in 1918 ten einde kwam, werd Spanje geconfronteerd met een harde realiteit. Ondanks jaren van welwillende neutraliteit tegenover de geallieerden kreeg het land weinig terug. Sommige Spaanse leiders hadden gehoopt dat steun aan Groot-Brittannië en Frankrijk zou leiden tot territoriale winst, vooral in Marokko. Maar deze ambities kwamen niet uit.
Bij de naoorlogse onderhandelingen had Spanje nauwelijks invloed. Neutraliteit betekende dat het land geen plek had aan de onderhandelingstafel waar de nieuwe Europese orde werd bepaald. Terugkijkend laat de ervaring van Spanje tijdens de Eerste Wereldoorlog zien hoe complex neutraliteit kan zijn. Neutraliteit was allesbehalve passief.
Het vereiste voortdurende balans, onderhandelingen en compromissen. Spanje wist de enorme menselijke tol van de oorlog te vermijden, maar kon niet ontsnappen aan de economische en politieke gevolgen. Uiteindelijk was neutraliteit zowel een succes als een beperking. Het hield Spanje buiten de loopgraven en bespaarde het land de massale verwoesting die elders in Europa plaatsvond.
Maar het legde ook de interne verdeeldheid bloot en toonde de beperkte invloed van Spanje op het wereldtoneel. Spanje probeerde de dunne lijn te bewandelen tussen betrokkenheid en onafhankelijkheid. En hoewel het een ramp wist te vermijden, miste het ook een kans om de naoorlogse wereld mede vorm te geven.
Spanje vocht misschien niet in de Eerste Wereldoorlog, maar de oorlog werd in veel opzichten wel binnen Spanje zelf uitgevochten.
