De helmen arriveerden te laat. In mei 1939 waren er pas vierduizend van de vijfenveertigduizend bestelde tropenhelmen in Nederlands-Indië aangekomen. Het staal was nodig voor de oorlog in Europa, en toen Duitsland Nederland in mei 1940 binnenviel, stopte de productie helemaal. Pas later liet de regering in ballingschap vrijwel identieke helmen maken in de Verenigde Staten, zonder het Nederlandse leeuwembleem.
De gewone KNIL-soldaat liep nog rond met een verouderd M95-karabijn of Hembrug-geweer, vaak aangevuld met de traditionele klewang. Zijn training was gericht op het neerslaan van lokale opstanden, zoals eerder in Atjeh. Niet op snelle, gemechaniseerde oorlogvoering tegen een moderne tegenstander. Dat was de kern van het probleem.
Het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger had een dubbele opdracht: de interne orde handhaven én de kolonie verdedigen tegen een buitenlandse vijand. Die tweedeling zat diep verankerd in organisatie, training en bewapening. En de gevolgen zouden fataal blijken. De verdediging van de archipel was versnipperd.
Het KNIL had zijn hoofdkwartier in Bandung, maar de marine viel onder een andere minister en opereerde vanuit Batavia en Soerabaja. De samenwerking was moeizaam, de communicatie gebrekkig. De luchtmacht van het KNIL, de ML-KNIL, kreeg prioriteit en werd uitgebouwd tot bijna honderd bommenwerpers en evenveel jagers. Maar een groot deel was verouderd, en de moderne Amerikaanse toestellen die werden besteld, arriveerden te laat.
Bovendien was er een schrijnend tekort aan goed opgeleide piloten en technici. Jachtvliegers kregen soms nauwelijks gevechtstraining. Vliegtuigen gingen niet alleen verloren door Japanse aanvallen, maar ook door ongevallen en onderhoudsproblemen. Sinds 1913 hield Nederland rekening met Japan als potentiële vijand.
De strategie was helder: luchtmacht eerst, marine als tweede linie, het landleger als laatste redmiddel. Men geloofde dat controle over zee en lucht Japanse landingen zou voorkomen. Daarnaast was er een gevaarlijke aanname: dat de geografie zelf bescherming bood. De afstanden, de jungle, de bergen en de zeeën zouden elke aanvaller vertragen en uitputten.
Java, zo dacht men, zou pas als laatste worden bereikt. Die aanname bleek fataal. Japan viel niet langzaam en voorzichtig aan. Het voerde een razendsnelle, gecoördineerde campagne.
Luchtmacht en marine schakelden vliegvelden uit, vernietigden schepen en sneden verbindingen af. Landingen volgden elkaar in hoog tempo op. Het KNIL kreeg nergens de tijd om een samenhangende verdediging op te bouwen. Daar kwam nog iets bij: het KNIL kon nauwelijks rekenen op steun van de Indonesische bevolking.
In de jaren dertig was het nationalisme gegroeid, maar door repressie hard onderdrukt. Leiders als Soekarno, Hatta en Sjahrir zaten gevangen of in ballingschap. Toen de oorlog uitbrak, stond er geen gemobiliseerde bevolking klaar om het koloniale regime te verdedigen. Het KNIL stond er in feite alleen voor.
Ook de bondgenoten waren niet onder de indruk. In november 1941 bezocht de Australische majoor J. H. Brown Java en woonde hij militaire oefeningen bij die bedoeld waren om offensieve operaties te trainen.
Zijn oordeel was vernietigend. Er was geen aanvalsplan opgesteld, er was geen verkenning uitgevoerd. De aanvallende bataljons rukten ongeveer een mijl op vanaf de frontlinie, nog steeds ver achter de linie, en na drie uur daglicht waren ze aan het ontbijten. De aanval leed onder een gebrek aan daadkracht.
De Japanners waren van een heel ander kaliber. Hun soldaat van 1941 droeg het tropische uniform van het type 98 en was bewapend met het Arisaka-geweer. De lange geweren met glimmende bajonetten maakten grote indruk op de tegenstander. Een KNIL-veteraan herinnerde zich later dat hij begin 1942 het bevel kreeg om ‘een laatste slag te leveren’, niet om zich over te geven, maar om een guerrillaoorlog te voeren.
Hij dacht: “Ja hoor, koppiekoppie. Wij hadden een karabijntje met bajonet, terwijl die Japanners veel langere geweren hadden met glimmende bajonetten. Daar kun je toch geen man-op-man tegen doen? Ben je gek!
Ik ben niet meegegaan! ”
Waarom viel Japan Nederlands-Indië eigenlijk aan? Bijna een halve eeuw lang was Japan afhankelijk geweest van geïmporteerde olie. Die afhankelijkheid werd alleen maar groter door de oorlog in China vanaf 1937.
Toen in juni 1941 de onderhandelingen tussen Japan en Nederland in een impasse raakten, besefte Japan dat het de olie uit Nederlands-Indië met geweld moest zien te bemachtigen. Als dat zou leiden tot oorlog met Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, dan was dat maar zo. De aanval op Nederlands-Indië maakte deel uit van een grotere campagne, waarbij ook de Filipijnen, Malaya, Noord-Borneo en Birma werden aangevallen. De Japanse aanval op Zuidoost-Azië, bekend als het Zuidelijk Offensief, werd zorgvuldig gepland binnen een gezamenlijk leger-marine-systeem onder leiding van het Keizerlijk Hoofdkwartier.
Hoewel het Japanse leger en de Japanse marine formeel niet onder één bevel stonden en onderling vaak rivaliseerden, werden voor gezamenlijke operaties bindende afspraken gemaakt. Dat maakte gecoördineerd optreden mogelijk — iets waar de geallieerden grote moeite mee hadden. Voor de invasie van Nederlands-Indië zette Japan opvallend weinig grondtroepen in. De campagne begon met slechts drie divisies, later versterkt met nog twee.
Door een chronisch tekort aan transportschepen werden die divisies flink ingekrompen. Maar wat ze misten aan omvang, maakten ze goed met kwaliteit: zorgvuldig geselecteerde, goed getrainde en uiterst mobiele eenheden, speciaal voorbereid op tropische en amfibische oorlogsvoering. De Japanse aanpak draaide om snelheid, initiatief en agressieve manoeuvre-oorlog. Met tanks voorop en infanterie in vrachtwagens rukten de eenheden razendsnel op over de wegen.
Verdedigers kregen geen tijd om zich te hergroeperen en werden voortdurend bedreigd met omsingeling, wat vaak leidde tot terugtocht zonder beslissende slag. De Japanse operaties volgden een vast patroon: eerst luchtoverwicht veroveren, daarna amfibische — en soms zelfs luchtlandings — operaties uitvoeren, vliegvelden innemen, daar direct Japanse luchtmacht ontplooien, en vervolgens hetzelfde proces herhalen. Landingen vonden meestal ’s nachts plaats, op meerdere plekken tegelijk, en bewust buiten sterk verdedigde kuststroken. De strakke discipline en tactische flexibiliteit maakten hun grondoperaties buitengewoon effectief.
Het was geen kwestie van overweldigende aantallen, maar van tempo, organisatie en een manier van oorlogvoeren waarvoor de Nederlandse verdediging eenvoudigweg niet was ingericht. De gevechten zelf waren vaak kort. Tijdens de hele campagne kwamen volgens historicus Francis Pike slechts 671 Japanners om het leven. De Nederlanders verloren meer dan 2500 manschappen, waarvan een groot deel werd vermoord in represailles nadat de gevechten waren afgelopen of zelfs nog niet hadden plaatsgevonden.
De Australische troepen boden dapper weerstand in het oosten van de archipel. Hun thuisland werd bedreigd; in februari 1942 werd de Australische kustplaats Darwin vanuit de lucht gebombardeerd. Op het eiland Ambon stonden 6000 Japanners tegenover 3000 geallieerden: 400 Nederlanders, 1400 inheemse troepen en 1200 Australiërs. Eén inheemse soldaat herinnerde zich later: “Ik werd ingezet bij het vliegveld, samen met Australische soldaten.
Wij hadden een gewoon geweer, die Australiërs machinegeweren, maar veel konden zij er ook niet mee aanvangen. De Japanners hadden het overwicht. Zij hadden veel meer jachtvliegtuigen, wij hadden er twee. En hun grondtroepen verrasten ons ook nog eens in de rug.
Er werd veel geschoten bij de luchthaven die dag. Iedereen vluchtte de bergen in, terug naar huis. Sommigen van ons wilden zelfs met de boot mee naar Australië. ”
Nadat de Japanners de overwinning claimden, werden 60 Nederlandse en 260 Australische soldaten door hen onthoofd.
Half februari 1942 stond Japan er strategisch ijzersterk voor. De Amerikaanse en Britse marines waren zwaar beschadigd, Frans-Indochina en Thailand stonden onder Japanse controle, de Filipijnen en Malakka waren grotendeels veroverd, en de aanval op Nederlands-Indië was in volle gang. Cruciale vliegvelden en olievelden op Celebes, Borneo, Zuid-Sumatra en Ambon waren al in Japanse handen. Vernielde raffinaderijen werden onmiddellijk hersteld.
De belangrijkste geallieerde bolwerken — Singapore en Java — hielden echter nog stand. Singapore gold als onneembaar. Java werd door sommigen gezien als een mogelijk ‘tweede Noord-Afrika’, de plek waar Japan zou vastlopen en het tij van de oorlog zou keren. Dat bleek een illusie.
Op 15 februari 1942 viel Singapore. De Nederlandse militair historicus P. C. Boer stelde later dat het verlies van Nederlands-Indië in essentie werd beslist door luchtoverwicht.
Het merendeel van de geallieerde vliegtuigen was ingezet bij de verdediging van Singapore en ontbrak daardoor boven de Indonesische archipel. Qua manschappen waren de geallieerden niet hopeloos in de minderheid, maar in lucht- en zeemacht wel degelijk. Tussen 18 en 27 februari werd de strijd om het luchtruim boven Java uitgevochten, vooral boven Zuid-Sumatra en Banka. De geallieerden voerden een uitputtingsstrategie en richtten zich op twee doelen: de Japanse brandstofvoorraden bij Palembang en de daar gestationeerde Japanse jachtvliegtuigen.
In totaal werden ongeveer 135 Japanse toestellen vernietigd. Maar er was geen tijd om meer schade aan te richten. Terwijl de Japanse invasievloot al onderweg was, wilde de Japanse marine geen uitstel. Volledig Japans luchtoverwicht werd pas later bereikt, maar dat was voldoende.
Op 27 februari volgde de Slag in de Javazee. Onder leiding van schout-bij-nacht Karel Doorman leed de geallieerde vloot een verpletterende nederlaag tegen de Keizerlijke Japanse Marine. In de nacht van 28 februari op 1 maart 1942 landden Japanse troepen op Java op drie verschillende plaatsen. Twee hoofdgevechten zouden de uitkomst bepalen.
Het eerste draaide om het vliegveld Kalidjati, strategisch gelegen tussen Batavia en Bandung en dicht bij de kust. Een relatief kleine Japanse eenheid landde bij Eretan Wetan en wist het vliegveld snel in te nemen. Pogingen van het KNIL om Kalidjati te heroveren mislukten. Met dit vliegveld in Japanse handen verloren de geallieerden veel Britse bommenwerpers, terwijl Japan nu definitief luchtoverwicht verkreeg.
Op de grond waren de Japanners hier numeriek in de minderheid, maar zij aarzelden niet. Ze rukten op richting Bandung. Van 5 tot 7 maart vond de slag bij de Tjiaterpas plaats. Dankzij luchtoverwicht, betere training en agressieve tactiek wisten Japanse troepen de slecht bemande KNIL-verdedigingsstellingen na drie dagen strijd te doorbreken.
Na de inname van Lembang lag de weg naar Bandung open. De Nederlandse troepen waren ondertussen murw geslagen door onafgebroken luchtaanvallen en zware gevechten. De moraal stortte in. In de nacht daarna arriveerden gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer en luitenant-generaal Hein ter Poorten op Kalidjati, waar de Japanse bevelhebber Hitoshi Imamura hen opwachtte.
Aanvankelijk wilden de Nederlanders niet capituleren voor de gehele archipel, maar onder Japanse druk werd alsnog de volledige overgave getekend. Van de ongeveer 114. 000 KNIL-militairen was het overgrote deel Indonesisch: Javanen, Menadonezen, Ambonezen, Timorezen en anderen. Slechts een kleine minderheid had Europese status — in 1929 nog geen 21 procent.
Ook in 1941, toen dienstplicht voor Indonesiërs uit nood werd ingevoerd, bleef het officierskorps vrijwel volledig Europees. Indonesische soldaten werden vaak buiten hun eigen regio ingezet — een bewuste keuze, ingegeven door het besef dat men niet vanzelfsprekend bereid was te vechten tegen eigen landgenoten, laat staan voor het behoud van het koloniale systeem. Toen de oorlog uitbrak, eiste die realiteit haar tol: desertie kwam veelvuldig voor. In het grotere geheel was het KNIL slechts de derde verdedigingslinie, na luchtmacht en marine.
Het was in essentie een politiemacht: geschikt om binnenlandse opstanden neer te slaan, maar niet om een moderne buitenlandse invasie af te slaan. Bezuinigingen, gebrekkige uitrusting en de enorme schaal van de archipel maakten effectieve verdediging onmogelijk. De Japanners voerden een gedurfde, snelle en meedogenloze campagne — en werden bovendien ernstig onderschat. In zo’n confrontatie had het KNIL uiteindelijk geen reële kans.
Een Nederlandse zeeman die de Slag om de Javazee overleefde, verwoordde het later treffend: “Wij hebben ze altijd onderschat. ‘Die pakken we wel! ’ Nee, zij pakten óns. Die arrogantie van de Nederlanders heeft ons genekt.
Wij weten alles beter, wij doen alles beter, maar de anderen zijn net zo goed, of zelfs beter! Onze fout is onze suprematie. ”
