Toen de bevrijding kwam, was Nederland dolblij dat de Duitse bezetting voorbij was. Het verzet werd geëerd voor zijn moed, maar de werkelijkheid was ingewikkelder. Een klein deel van de bevolking had gevochten in het verzet, en sommigen sloten zich pas op het laatste moment aan. Maar er was ook een groot deel dat met de Duitsers had samengewerkt.
De vraag is: hoe meewerkend was Nederland eigenlijk? Het begon op 15 mei 1940. In het Zuid-Hollandse Reijsoord tekende generaal Winkelman, opperbevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten, de onvoorwaardelijke overgave. De koningin en de regering waren gevlucht naar Engeland en vormden daar de regering in ballingschap.
Het centrum van Rotterdam lag in puin en as, 800 burgers waren omgekomen. Meer dan 2. 000 Nederlandse soldaten waren gesneuveld tijdens de strijd om Nederland, een groot deel op de Grebbeberg. Alleen Zeeland hield nog korte tijd stand, omdat er nog geallieerde troepen waren die eerst moesten ontsnappen.
De Duitse bezetting was begonnen. Het vertrek van de regering kon gezien worden als een daad van verzet, maar anderen noemden het lafheid. Het Nederlandse leger had wel degelijk weerstand geboden tegen de inval. Ze hoopten op hulp van de Britten en Fransen, maar die werden snel verdreven in België en Frankrijk.
Nederland stond er tijdens de invasie grotendeels alleen voor. Het eerste beeld van de Duitse bezetter was niet eens zo negatief. Het leken aardige jongens, en veel mensen waren teleurgesteld in de koninklijke familie die het land had verlaten. Bovendien boekten de Duitse legers in de maanden daarna spectaculaire successen.
Bezet Nederland kwam onder leiding te staan van Arthur Seyss-Inquart, een Oostenrijker. Hij beloofde dat hij het nationaalsocialisme niet aan de Nederlandse bevolking zou opdringen. Maar dat bleek een leugen. Net als de Scandinaviërs en de Vlamingen werden de Nederlanders gezien als rasverwant, en er werd een proces van gelijkschakeling in gang gezet.
Alle instanties in Nederland moesten onder de totalitaire controle van de nazi’s komen. De vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid werden afgeschaft. Veel Nederlanders begrepen dit niet. Dachten de Duitsers werkelijk dat de Nederlanders zich na een invasie zomaar zouden bekeren tot het nazisme?
Eén dagboekschrijver schreef: “Wij zijn militair verslagen, maar niet cultureel. Bespaar ons uw gezwets. ”
Na de Duitse machtsovername sloten meer mensen zich aan bij de NSB, die echter door een groot deel van de bevolking werd gehaat. Iemand merkte op dat de Duitsers gezien konden worden als een plaag, maar de NSB als een gezwel dat van binnenuit kwam.
Juist daarom bleven veel Nederlandse ambtenaren op hun post. Als zij ontslag namen, was de kans groot dat een NSB-lid hun plaats zou innemen. De gevluchte minister-president Dirk Jan de Geer gaf via Radio Oranje instructies aan de ambtenaren: ze moesten zo goed mogelijk met de Duitse autoriteiten samenwerken om de bevolking te helpen. Het doel was om rust te bewaren en te voorkomen dat de bezetter te veel invloed kreeg op het ambtenarenapparaat.
Maar toch gebeurde dat al in het eerste jaar van de bezetting: Nederlandse ambtenaren moesten een zogenaamde ariërverklaring ondertekenen. Ambtenaren en leraren moesten verklaren dat zij niet tot het Joodse ras behoorden. Deze maatregel werd ook toegepast op de politie. Niet alleen Joden werden uitgesloten van de politie.
Ook politiechefs die niet loyaal genoeg waren, werden ontslagen en vervangen door NSB-leden. De Nederlandse politie kwam steeds meer onder Duitse controle te staan. Eind 1940 vaardigde de regering in ballingschap een nieuwe instructie uit via Radio Oranje: ambtenaren moesten niet te veel toenadering zoeken tot de bezetter. Twee jaar later sprak Adrian van Pelt, hoofd van de regeringspers in Londen, strengere woorden.
Een ambtenaar of burgemeester die uit angst voor represailles meewerkte aan maatregelen die indruisten tegen het belang van land en volk, was schuldig aan een misdaad tegen vorstin en vaderland. Ze mochten geen medewerking verlenen aan de nazificering van scholen, de mishandeling van Joden of de tewerkstelling van arbeiders in Duitsland. De Nederlandse politie kwam onder bevel te staan van SS-chef Hans Albin Rauter. Seyss-Inquart wilde de openbare rust bewaren en had de politie hard nodig, omdat hij te weinig bezettingstroepen had.
De Sicherheitsdienst had slechts 400 manschappen in Nederland, ook de Ordnungspolizei, de groene politie, had te weinig personeel. Dan was er nog de NSB met haar knokploeg, de Weerbaarheidsafdeling: mannen in zwarte uniformen, een paramilitaire beweging die eerst verboden was en na de bezetting weer werd toegestaan. In februari 1941 arresteerde de groene politie 400 Joden in Amsterdam. Daarop brak de Februaristaking uit.
De staking werd neergeslagen, en in de maanden daarna zetten de Duitsers het Politie Opleidings Bataljon op in het plaatsje Schalkhaar. Hier werden ‘betrouwbare’ Nederlandse politiemannen getraind, zes maanden lang. De naam Schalkhaar werd al snel een symbool voor de collaborerende politieagent. Een controversieel onderwerp was de bijdrage van de Nederlandse politie aan de deportatie van Joden.
Het ambtenarenapparaat werd ingezet om anti-Joodse maatregelen uit te voeren. In juni 1941 namen 250 Amsterdamse politieagenten deel aan het oppakken van ongeveer 200 Joden in de hoofdstad. Officieel zouden de arrestanten worden verhoord door de Duitse politie, maar al snel werd duidelijk dat ze waren gedeporteerd naar concentratiekamp Mauthausen. De gemeentepolitie werd herhaaldelijk ingezet tijdens razzia’s in andere steden.
Goedwillende agenten zaten in een dilemma. Ze konden ontslag nemen, maar dan was het zeker dat hun plek werd ingenomen door een fanatieke collaborateur. Bleven ze op hun post, dan maakten ze vuile handen. In februari 1943 liet de katholieke kerk van zich horen.
In een open brief aan Seyss-Inquart stond dat Nederlandse politieagenten niet langer mochten deelnemen aan het arresteren van mannen voor de tewerkstelling in Duitsland of het oppakken van Joden. Na die oproep weigerden sommige agenten mee te werken, sommigen doken onder. De Duitsers voerden daarop het zogenaamde Sippenhaft in: familieleden van ondergedoken agenten werden opgepakt en afgevoerd naar kamp Vught. Eind 1943 zaten zo’n 150 familieleden opgesloten.
Tussen de zomer van 1943 en de zomer van 1944 zaten ongeveer 600 Nederlandse politieagenten ondergedoken. Naarmate de bezetting vorderde en Duitsland meer militaire verliezen leed, werd de bezetting harder. Er ontstond een spiraal van geweld. Meer en meer Nederlandse burgers werden ter dood veroordeeld, en de Duitsers voerden het politiestandrecht in: arrestanten konden zonder proces worden doodgeschoten.
Het verzet verhardde zich, en ‘foute’ politieagenten werden steeds vaker doelwit van aanslagen. Historicus Chris van der Heide schreef over de Duitse mentaliteit: “De Duitsers eisten uniformiteit. De Nederlanders probeerden zoveel mogelijk hun pluriformiteit te behouden. Getouwtrek was het gevolg.
In de meeste gevallen kregen de Duitsers het gezeur zat, hakten de knoop door en dwongen de Nederlanders tot aanpassing. Vervolgens bogen de Nederlanders zogenaamd het hoofd, maar gingen in feite zoveel mogelijk voort op de weg die ze altijd gegaan waren. ”
De Nederlandse Spoorwegen, de NS, speelden ook een rol. Direct na de Duitse machtsovername in mei 1940 tekenden ze een loyaal samenwerkingscontract met de bezetter.
De hoop was dat de NS haar autonomie kon behouden, maar in werkelijkheid kwam ze in Duitse handen. De treinen reden volgens het gebruikelijke schema, omdat het management vond dat het belangrijk was dat het leven gewoon doorging. Nederland was het beste gediend als de treinen op tijd reden, zo was zelfs al in 1937 bepaald. De Duitsers maakten gebruik van de spoorlijnen om militair materieel te vervoeren én om Nederlandse Joden te deporteren.
De NS maakte grote winsten door met de bezetter mee te werken. Na 1945 kwam er veel kritiek, toen duidelijk werd wat er met de gedeporteerde Joden was gebeurd. Pas in 2019 besloot de NS herstelbetalingen te doen aan nog in leven zijnde Joden, Roma en Sinti. De meeste Nederlanders waren gehoorzaam aan de bezetter, niet zozeer uit sympathie, maar uit gebrek aan een alternatief.
Verzet was risicovol. Begin 1941 werden de eerste verzetsstrijders al geëxecuteerd. Dat maakte grote indruk, want de doodstraf was al tientallen jaren afgeschaft. In mei 1942 werden nog eens 96 executies uitgevoerd.
Bovendien bracht een verzetsheld niet alleen zijn eigen leven in gevaar, maar ook dat van onschuldigen: de Duitsers namen gijzelaars en schoten hen dood na een verzetsdaad. Velen zagen verzet daarom als zinloos. Iemand schreef: “Wat moeten we na de bevrijding met een volk van louter weduwen en opportunisten? ”
Historicus Wieger ten Hove noemde dit de beschermingshypothese: door samen te werken hoopten Nederlanders erger te voorkomen.
Achteraf bleek dat niet te werken. De gemiddelde Nederlander zag het onrecht van de bezetting wel en had er een hekel aan, maar kwam niet openlijk in opstand. Toch pleegden veel Nederlanders verzet door mensen te laten onderduiken, Joden of mannen die wilden ontkomen aan de gedwongen tewerkstelling in Duitsland. En dus paste men zich aan.
De één uit plichtsbesef, een ander uit angst, een derde uit realisme. Ieder had zijn eigen redenen, maar men paste zich aan: in de ambtenarij, in de pers, in de sport, in het bedrijfsleven, in de middenstand.
