Wanneer je zo’n wagon ziet, denk je al snel aan de Tweede Wereldoorlog en aan de treinen waarmee de nazi’s joden naar de kampen brachten. Maar deze wagon is anders. Deze wagon werd gebruikt door de Sovjets, en de slachtoffers waren geen joden maar Letten. Want tijdens de Tweede Wereldoorlog annexeerde de Sovjet-Unie de drie Baltische staten: Estland, Letland en Litouwen.
Die bezetting was betrekkelijk kort – in juni 1941 vielen de Duitsers binnen – maar de terreur van Stalin liet diepe wonden achter. Dit is het tragische verhaal van de vergeten Sovjetbezetting van de Baltische staten. Om dat verhaal te begrijpen, moeten we terug naar het begin van de twintigste eeuw. Tot aan de Eerste Wereldoorlog hoorden de Baltische gebieden bij het Russische rijk van de tsaar.
Tijdens die oorlog kwam een groot deel onder Duits gezag te staan, terwijl in Rusland de revolutie uitbrak. In februari 1917 deed de tsaar afstand van de troon, en in oktober 1917 grepen de bolsjewieken onder leiding van Lenin de macht. Sovjet-Rusland sloot hierop vrede met Duitsland, en het hele Baltische gebied kwam onder Duitse bezetting. Maar in november 1918 tekenden de Duitsers de wapenstilstand met de geallieerden, waarin ze zich moesten terugtrekken.
In het machtsvacuüm dat ontstond, grepen Estse, Letse en Litouwse nationalisten hun kans en riepen de onafhankelijkheid uit. Er volgden onafhankelijkheidsoorlogen, waarin de nationalisten strijd leverden tegen onder meer de bolsjewieken en Duitse vrijkorpsen. Uiteindelijk kregen ze waar ze op hoopten: Estland, Letland en Litouwen werden onafhankelijke staten. Maar die onafhankelijkheid zou geen stand houden.
In het interbellum verdwenen de Baltische democratieën stuk voor stuk. In Estland werd het land rond 1933 politiek instabiel door de economische crisis, partijstrijd en de opkomst van de extreemrechtse Vapsbeweging. Premier Konstantin Päts pleegde in maart 1934 een zelfcoup en kondigde de staat van beleg af. Het parlement werd opgeschort en de verkiezingen eveneens.
Päts regeerde vervolgens per decreet, gesteund door generaal Johan Laidoner. In Letland gebeurde in 1934 iets soortgelijks. Daar voerde premier Kārlis Ulmanis een staatsgreep uit. Politieke partijen werden verboden, het parlement werd ontbonden, en Ulmanis regeerde alleen, gesteund door de Nationale Garde.
Hij presenteerde zijn dictatuur als een harmonieuze nationale staat, maar in werkelijkheid werd alle oppositie de kop ingedrukt. In Litouwen was het al eerder mis. Eind 1926 werd Antanas Smetona door een militaire coup tegen de linkse regering in het zadel geholpen. Smetona, de leider van de Nationale Unie, werd president.
In de jaren daarna maakte hij zijn regime steeds autoritairder: het parlement werd buitenspel gezet, de censuur ingevoerd en oppositiepartijen werden verboden. Toen kwam het Molotov-Ribbentroppact, het niet-aanvalsverdrag tussen Hitler en Stalin met een geheime clausule. Daarin verdeelden de twee dictators de landen die tussen hen in lagen in zogeheten invloedssferen – lees: bezettingszones. De gevolgen waren gruwelijk.
Nadat Duitsland in oktober 1939 Polen had veroverd, werd de bevolking onderworpen aan naziterreur die uiteindelijk miljoenen levens zou eisen. Maar ook de burgers die ten oosten van de nieuwe grens lagen, hadden zware tijden voor de boeg. Mensen uit Oost-Polen, maar ook uit de Baltische staten, Bessarabië, het huidige Moldavië en Noord-Boekovina leden onder de Sovjetterreur. Alleen Finland wist de Sovjets een zware klap toe te brengen in de Winteroorlog, maar ook Finland moest uiteindelijk grondgebied afstaan en werd nooit volledig bezet.
Estland, Letland en Litouwen hadden minder geluk. In de herfst van 1939 dwong Stalin de drie landen om wederzijdse bijstandsverdragen te tekenen. Deze gaven Moskou het recht om Sovjettroepen en militaire bases op hun grondgebied te stationeren. Officieel bleven de Baltische staten onafhankelijk, maar in werkelijkheid hadden de Sovjets nu een machtspositie midden in hun land.
In juni 1940, terwijl Duitsland West-Europa veroverde, stelde Stalin ultimatums: hij eiste de toelating van nog meer troepen en de vervanging van de regeringen, onder beschuldiging van anti-Sovjetactiviteiten. De Baltische leiders waren inmiddels omringd door Sovjettroepen en hadden geen buitenlandse steun. Ze gaven toe. Het Rode Leger bezette daarop het volledige grondgebied.
Daarna organiseerde Moskou verkiezingen die volledig door de geheime dienst NKVD werden gecontroleerd, waarbij alleen pro-Sovjetkandidaten mochten meedoen. De nieuwgevormde parlementen vroegen vervolgens “vrijwillig” om aansluiting bij de Sovjet-Unie. In augustus 1940 werden Estland, Letland en Litouwen officieel als Sovjetrepublieken geannexeerd. De Sovjets deden hun best om het proces als een legale ontwikkeling te laten lijken, maar in essentie ging het om militair en politiek gedwongen inlijvingen.
Meteen na de annexatie zette Moskou een grootschalig sovjetiseringsprogramma op touw, gericht op het uitschakelen van de politieke, sociale en culturele elites die als gevaar voor het nieuwe regime werden gezien. De bestaande staatsinstellingen werden ontmanteld, politieke partijen werden verboden en de economie werd in hoog tempo genationaliseerd. De censuur werd ingevoerd, religieuze organisaties kwamen onder druk te staan en onderwijs en cultuur werden hervormd naar Sovjetmodel. Het meest ingrijpend waren de repressie en de massale arrestaties door de NKVD.
In de nacht van 13 op 14 juni 1941 voerden de Sovjets hun eerste grote deportatieactie uit, die de geschiedenis zou ingaan als de Juni-deportaties. In één gecoördineerde operatie werden tienduizenden Esten, Letten en Litouwers uit hun huizen gehaald. Het waren politieke leiders, officieren, intellectuelen, ondernemers – maar ook gewone gezinnen. Mannen werden vaak van hun vrouwen en kinderen gescheiden en naar goelagkampen gestuurd of ter plekke geëxecuteerd.
Vrouwen en kinderen kwamen terecht in afgelegen nederzettingen in Siberië en Kazachstan. De omstandigheden waren meedogenloos: gebrek aan voedsel, ziekte en het extreme klimaat eisten talloze levens. Precies een week na de deportaties schond Hitler het Molotov-Ribbentroppact en lanceerde hij operatie Barbarossa. Op 22 juni 1941 begon de grootste militaire invasie aller tijden.
De Sovjettroepen waren slecht voorbereid en trokken zich chaotisch terug. In Litouwen nam het anticommunistische verzet het initiatief en veroverde diverse strategische plekken, nog vóórdat de Duitsers arriveerden. Daarbij vielen doden. Toen de troepen van nazi-Duitsland vervolgens de Baltische staten binnentrokken, werden ze door veel bewoners als bevrijders begroet.
De Sovjetterreur lag nog vers in het geheugen, temeer omdat sommige NKVD-eenheden vóór hun vlucht nog politieke gevangenen vermoordden. Baltische politici en militaire leiders hoopten dat de Duitse autoriteiten hun onafhankelijkheid zouden herstellen. Maar niets was minder waar. De nazi’s maakten de Baltische gebieden onderdeel van het Rijkscommissariaat Ostland en voerden een streng bezettingsbeleid.
Politieke autonomie was uitgesloten. De economieën werden volledig uitgeperst voor de Duitse oorlogsindustrie, en grote delen van de Joodse bevolking werden systematisch vermoord door Einsatzgruppen, lokale collaborateurs en Duitse politie-eenheden. Ook de nationale aspiraties van de Balten werden genegeerd; zelfs militaire eenheden die zich voor de Duitsers wilden inzetten, kwamen onder direct Duits commando te staan. Vanaf 1943 keerde het tij.
De Sovjet-Unie won terrein aan het oostfront, en in 1944 lanceerde het Rode Leger de grote Baltische operatie. Het Sovjetleger brak door de Duitse linies in Wit-Rusland en rukte snel op richting de Baltische kust. Estland, Letland en Litouwen werden in de zomer en herfst van 1944 stapsgewijs heroverd. De Duitsers raakten uiteindelijk ingesloten in Koerland.
Maar die herovering betekende geen bevrijding. Vrijwel onmiddellijk herstelde Moskou zijn macht. Opnieuw volgden deportaties en repressie, en ontstond er een langdurige guerrillaoorlog van Baltische verzetsgroepen die tot in de jaren zestig zou voortduren. Estland, Letland en Litouwen zouden tot circa 1990 onder communistisch bewind blijven.
Pas met de hervormingen van Gorbatsjov ontstond er ruimte voor openlijk politiek activisme. Honderdduizenden mensen gingen de straat op, onder meer bij de beroemde Baltische Weg in 1989: een menselijke keten van bijna zeshonderd kilometer. Litouwen ging voorop. In maart 1990 verklaarde het zich als eerste onafhankelijk.
Moskou reageerde met economische druk en uiteindelijk met geweld, zoals bij de tragische gebeurtenissen in Vilnius in januari 1991. Estland en Letland volgden met eigen onafhankelijkheidsverklaringen in de loop van 1990 en 1991. Toen de mislukte staatsgreep in Moskou in augustus 1991 de Sovjetmacht verder ondermijnde, erkende de internationale gemeenschap snel de Baltische soevereiniteit. Kort daarna viel de Sovjet-Unie uiteen, en werden de drie landen weer volledig onafhankelijke republieken.
De wagon staat er nog altijd. Hij herinnert ons eraan dat de geschiedenis vaak meer kanten kent dan we in eerste instantie denken – en dat de slachtoffers van de grote ideologieën van de twintigste eeuw overal te vinden waren, ook op plekken die we allang vergeten zijn.
